«Ում մահն է գուժում զանգը»–ի խմբագրումների տարբերություն

Գրապահարան-ից
(Գլուխ տասնյոթերորդ)
(Գլուխ քառասուներկուերորդ)
 
(19 intermediate revisions by the same user not shown)
Տող 6904. Տող 6904.
  
 
Լավ։ Կգրի նա իր գիրքը, երբ այս ամենը վերջանա։ Բայց կգրի միայն այն բաների մասին, ինչ գիտի, ճշմարտացի, իմացածի մասին։ Բայց դրա համար պետք է ավելի լավ տիրապետեմ գրելու արվեստին, մտածեց նա։ Այն ամենը, ինչ ճանաչեց այս պատերազմի ընթացքում, այնքան էլ պարզ չէին։
 
Լավ։ Կգրի նա իր գիրքը, երբ այս ամենը վերջանա։ Բայց կգրի միայն այն բաների մասին, ինչ գիտի, ճշմարտացի, իմացածի մասին։ Բայց դրա համար պետք է ավելի լավ տիրապետեմ գրելու արվեստին, մտածեց նա։ Այն ամենը, ինչ ճանաչեց այս պատերազմի ընթացքում, այնքան էլ պարզ չէին։
 +
 +
 +
==Գլուխ տասնիներորդ։==
 +
 +
― Ի՞նչ ես անում, ― հարցրեց Մարիան, որ կիպ կանգնել էր իր կողքին։ Ռոբերտ Ջորդանը շրջեց գլուխը և ժպտաց նրան։
 +
 +
― Ոչինչ, ― ասաց։ ― Մտածում էի։
 +
 +
― Ինչի՞ մասին։ Կամրջի՞։
 +
 +
― Ոչ։ Կամրջի մասին մտածեցի֊վերջացրի։ Քո մասին էի մտածում, մադրիդյան մի հյուրանոցի, որտեղ ռուս ծանոթներ ունեմ, և մի գրքի մասին, որ գրելու եմ մի օր։
 +
 +
― Մադրիդում ռուսներ շա՞տ կան։
 +
 +
― Չէ։ Շատ քիչ։
 +
 +
― Բայց ֆաշիստական թերթերը գրում են, որ հարյուր հազարներ են։
 +
 +
― Սուտ է։ Շատ քիչ են։
 +
 +
― Հավանո՞ւմ ես ռուսներին։ Այն մեկը, որ այստեղ էր, ռուս էր։
 +
 +
― Դու հավանեցի՞ր նրան։
 +
 +
― Այո։ Ես այն ժամանակ հիվանդ էի, բայց ինձ նա շատ գեղեցիկ ու քաջ թվաց։
 +
 +
― Գեղեցիկ, չէ մի, հիմարություն, ― ասաց Պիլարը։ ― Քիթը տափակ, ոնց որ ձեռքս, թշերը լայն, ասես ոչխարի դմակ լինեին։
 +
 +
― Լավ ընկերներ էինք, լավ բարեկամներ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Շատ էի սիրում։
 +
 +
― Անշուշտ, ― ասաց Պիլարը։ ― Բայց սպանեցիր։
 +
 +
Թուղթ խաղացողները հայացքները բարձրացրեցին սեղանից, Պաբլոն նայեց Ռոբերտ Ջորդանին։ Բոլորը լուռ էին։
 +
 +
― Ճի՞շտ է, Ռոբերտո, ― հարցրեց գնչու Ռաֆայելը։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Պիլարը դրա մասին պետք է լռեր, մտածեց նա։ Զղջաց, որ բացվել է Էլ Սորդոյի մոտ։ ― Խնդրեց։ Ծանր վիրավոր էր։
 +
 +
― Que cosa mas rara,<ref>Ինչ տարօրինակ բան է(իսպ․)։</ref> ― ասաց գնչուն։ ― Այստեղ եղած ժամանակը միշտ այդ էր ասում։ Քանի֊քանի անգամ է ինձնից խոսք վերցրել, որ եթե պետք լինի, սպանեմ իրեն։ Ինչ տարօրինակ բան է, ― ասաց նորից ու թափ տվեց գլուխը։
 +
 +
― Շատ տարօրինակ մարդ էր, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Ոչ մեկին նման չէր։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց Անդրեսը՝ եղբայրներից մեկը։ ― Դու պրոֆեսոր ես և ամեն ինչ։ Ի՞նչ ես կարծում, մարդը կարո՞ղ է իմանալ, թե ինչ է պատահելու իրեն։
 +
 +
― Ես կարծում եմ, որ չի կարող, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Պաբլոն հետաքրքրությամբ նայում էր նրան, Պիլարի դեմքը ոչինչ չէր արտահայտում։ ― Ինչ վերաբերում է այն ռուս ընկերոջը, ես կարծում եմ, որ նրա նյարդերը թուլացել էին, որովհետև ռազմաճակատներում շատ երկար էր եղել։ Մասնակցել էր Իրունի մարտերին, դուք գիտեք, թե դա ինչ է նշանակում, շատ ծանր վիճակ է եղել։ Ահավոր։ Կռվել էր հյուսիսում։ Հետո, երբ կազմակերպվել են թիկունքում գործող խմբերը, եղել է այստեղ, Էսթրեմադուրայում, Անդալուզիայում։ Ես կարծում եմ, որ շատ է հոգնել, նյարդայնացել և դրանից էլ սկսել են գլխում վատ մտքեր ծագել։
 +
 +
― Անկասկած ահավոր բաներ է տեսել, ― ասաց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Այնպես, ինչպես բոլորը, ― ասաց Անդրեսը։ ― Բայց դու չասացիր, Ingles, կարո՞ղ է մեկը նախօրոք իմանալ, թե ինչ է պատահելու իրեն։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Դա տգիտություն է ու սնահավատություն։
 +
 +
― Շարունակի՛ր, ― ասաց Պիլարը։ ― Եկեք լսենք պրոֆեսորի տեսակետը։ ― Նա խոսում էր այնպես, կարծես դիմացը իր տարիքից վաղ հասունացած երեխա լիներ։
 +
 +
― Ես կարծում եմ, որ վատ նախազգացումները վախի հետևանք են, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Մարդ երբ վատ նշաններ է տեսնում․․․
 +
 +
― Ոնց որ այսօրվա ինքնաթիռները, ― ասաց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Ոնց որ քո ժամանումը, ― ցածրաձայն ասաց Պաբլոն։ Ռոբերտ Ջորդանը նայեց նրան, բայց երբ տեսավ, որ դա սադրանք չէր, այլ սոսկ բարձրաձայն խոհ, շարունակեց․
 +
 +
― Մարդ երբ վատ նշաններ է տեսնում, վախից սկսում է մտածել, որ վախճանը եկել է, նրան թվում է, թե դրանք կանխագուշակություններ են, ― եզրափակեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես կարծում եմ, որ սա է, ուրիշ ոչինչ։ Ես չեմ հավատում ո՛չ գուշակներին, ո՛չ էլ դևերի ու գերբնական ուժերի գոյությանը։
 +
 +
― Բայց այն տարօրինակ անունով մարդը գիտեր անշուշտ իր ճակատագիրը, ― ասաց գնչուն։ ― Եվ պատահեց այնպես, ինչպես սպասում էր։
 +
 +
― Ոչինչ էլ չգիտեր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Նա վախենում էր այդպիսի վախճանի հնարավորությունից, և դա նրա մոտ սևեռուն միտք էր դարձել։ Ոչ ոք չի կարող ինձ համոզել, որ նա նախօրոք ինչ֊որ բան գիտեր։
 +
 +
― Ոչ էլ ե՞ս, ― հարցրեց Պիլարը և օջախից մի պտղունց մոխիր վերցրեց֊դրեց ափի մեջ ու փչեց։ ― Ե՞ս էլ չեմ կարող համոզել։
 +
 +
― Ո՛չ, չես կարող։ Ո՛չ հմայությամբ, ո՛չ էլ գնչուական քո այդ ամեն ինչով։
 +
 +
― Որովհետև դու զարմանահրաշ խուլ ես, ― ասաց Պիլարը։ Նրա խոշոր դեմքի գծերը մոմի լույսի տակ դարձել էին խիստ կոպիտ։ ― Ոչ, դու բութ չես։ Դու պարզապես խուլ ես։ Խուլը երաժշտություն չի կարող լսել։ Ոչ էլ ռադիո։ Իսկ եթե չի լսում, կարող է ասել, որ այդպիսի բան գոյություն չունի։ Que va, Ingles! Ես այդ տարօրինակ մարդու դեմքին տեսել եմ իր մահը, շիկացած երկաթով կարծես դրոշմված լիներ։
 +
 +
― Չես տեսել, ― պնդեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Դու վախ ես տեսել, ու նախազգացում։ Նա վախենում էր, որովհետև ծանր վիճակներում էր լինում։ Նախազգացումները նրանից էին, որ նա ամեն վայրկյան պատկերացնում էր դժբախտությունը։
 +
 +
― Que va, ― ասաց Պիլարը։ ― Ես այնքան պարզ տեսել եմ նրա մահը, կարծես ուսերին նստած լիներ։ Ավելին, նրանից մահվան հոտ էր փչում։
 +
 +
― Մահվան հոտ էր փչում, ― հեգնեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Թերևս վախի՞։ Վախի հոտ կա։
 +
 +
― De la muerte,<ref> Մահվան (իսպ․)։</ref> ― ասաց Պիլարը։ ― Լսի՛ր, սա ինձ Բլանկետն է պատմել, անենանշանավոր peon de brega<ref>Ցլամարտիկի օգնական (իսպ․)</ref>֊ն, նա աշխատում էր Գրաներոյի հետ։ Մանոլո Գրաներոյի մահվան օրը մարտից առաջ երբ եկեղեցի են մտել, Գրաներոյից այնպիսի ուժեղ մահվան հոտ է փչել, որ Բլանկետը քիչ է մնացել շնչահեղձ լինի։ Մինչ այդ գնացել են բաղնիք, Գրաներոն լողացել է, մաքուր շորեր հագել, հետո ավտոմեքենայի մեջ իրար կպած նստել ու եկել են հրապարակ, ոչ ոք հոտ չի առել, եկեղեցում էլ միայն Խուան Լուիս դե լա Ռոսան է զգացել։ Գրաներոյին հրապարակ առաջնորդելիս Մարսիալն ու Չիկուլեոն հետն են եղել։ Բայց հոտ չեն առել։ Իսկ Խուան Լուիսը գույնը գցել, դարձել է սպիտակ դիակ, այստեղ Բլանկետը հարցրել է․
 +
 +
― Դո՞ւ էլ։
 +
 +
― Չեմ կարողանում շնչել, ― ասել էր Խուան Լուիսը։ ― Քո մատադորից է փչում։
 +
 +
― Pues nada, ― ասել էր Բլանկետը։ Ոչ մի բան չենք կարող անել։ Երանի սխալված լինենք։
 +
 +
― Իսկ մյուսնե՞րը, ― հարցրել էր Խուան Լուիսը Բլանկետին։
 +
 +
― Nada, ― ասել էր Բլանկետը։ ― Ոչ մի բան։ Միայն սրանից է, և ավելի ուժգին է փչում, քան Խոսեից Տալավերայում։
 +
 +
Հենց այդ կեսօրից հետո էլ Վերագուայի Պոկապենա ցուլը Մադրիդի Plaza de Toros֊ում, երկրորդ tendi do<ref>Սեկտոր (իսպ․)։</ref>֊յի դիմաց Մանոլո Գրաներոյին սեղմեց պատնեշին։ Ես այնտեղ էի, Ֆինիտոյի հետ, տեսա։ Ցուլը եղջյուրի հարվածով փշրեց Գրաներոյի զանգը, գլուխը մտավ estribo<ref>Ճաղ (իսպ․)։</ref>֊յի տակը, barrera<ref>Պատնեշ, ցանկապատ (իսպ․)։</ref>֊յի հիմքի մոտ։
 +
 +
― Իսկ դու հոտ առա՞ր, ― հարցրեց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Պիլարը։ ― Ես շատ հեռու էի։ Մենք երրորդ tendido֊յի յոթերորդ շարքում էինք։ Կողքից լավ էր երևում, դրա համար էլ ամեն ինչ տեսա։ Այդ իրիկուն Ֆորնոսում Բլանկետը Ֆինիտոյին պատմեց այդ դեպքը։ Բլանկետը ժամանակին աշխատել էր Խոստելիտոյի հետ և նրա սպանվելն էլ էր տեսել։ Ֆինիտոն նայեց Խուան Լուիս դե լա Ռոսային, սա լուռ գլխի շարժումով հաստատեց Բլնակետի պատմածը։ Այս ամենը իմ աչքի առաջ է կատարվել։ Այնպես որ, Ingles, ես քեզ միայն մի բան կասեմ, ոնց որ Չիկուելոն ու Մարսիալ Լալանդան, banderillero֊ներն ու պիկադորները, Խուան Լուիսի ու Մանոլո Գրաներոյի մարդիկ էին խուլ, ոնց որ նրանց այդ օրը ոչ մի բան չէր հասնում, այդպես էլ դու ես։ Իսկ Խուան Լուիսն ու Բլանկետը խուլ չեն։ Խուլ չեմ նաև ես։
 +
 +
― Ինչո՞ւ ես ասում խուլ, երբ խոսքը վերաբերում է հոտառությանը, ― հարցրեց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Leche,<ref>Հայհոյանք իսպաներեն։</ref> ― ասաց Պիլարը։ ― Դո՛ւ պիտի պրոֆեսոր լինեիր, և ոչ թե Ingles֊ը։ Բայց ես կարող եմ, Ingles, թվել քեզ այնպիսի բաներ, որոնք դու պարզապես անկարող ես տեսնելու կամ լսելու։ Դու չես կարող լսել այն, ինչ լսում է շունը։ Ոչ էլ կարող ես առնել շան առած հոտը։ Բայց փորձառությամբ արդեն գիտես, թե ինչեր կարող են պատահել մարդուն։
 +
 +
Մարիան ձեռքը դրեց Ռոբերտ Ջորդանի ուսին ու այդպես մնաց։ Վերջացնել է պետք այս անմտությունը, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը, պետք է օգտվել ժամանակի ընձեռած հնարավորություններից։ Բայց թե շուտ է քնելու համար։ Դեռ պետք է ժամանակ սպանել, ուստի և դարձավ Պաբլոյին։
 +
 +
― Դու հավատո՞ւ ես այդ կախարդություններին։
 +
 +
― Չգիտեմ, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ես ավելի քո կարծիքին եմ։ Ինձ երբեք ոչ մի գերբնական բան չի պատահել։ Իսկ վախը իհարկե ծանոթ է։ Լավ ծանոթ։ Բայց որ Պիլարը ձեռքի ափի մեջ նայելով կարող է գուշակել, դրան հավատում եմ։ Թերևս այդ հոտն էլ առած լինի, եթե չի ստում։
 +
 +
― Que va, ինչո՞ւ պիտի ստեմ, ― ասաց Պիլարը։ ― Դա իմ հնարած բանը չէ։ Բլանկետը շատ լուրջ մարդ էր, ավելին, շատ հավատացյալ։ Նա գնչու չէր, այլ վալենսիացի բուրժուա։ Չե՞ս տեսել դու նրան։
 +
 +
― Տեսել եմ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Շատ եմ տեսել։ Կարճահասակ, գորշ դեմքով մարդ էր։ Ոչ ոք այդքան վարպետորեն չէր խաղացնում ցլին կատաղեցնող կարմիր կտորը, և շատ թեթևաշարժ էր, կարծես նապաստակ լիներ։
 +
 +
― Ճիշտ է, ― ասաց Պիլարը։ ― Դեմքի գորշությունը սրտից էր, սիրտը լավ չէր, գնչուներն ասում էին, որ մահն անընդհատ պտտվում է նրա շուրջը, իսկ նա ձեռքի կարմիր կտորով հեռու էր վանում, ինչպես փոշին են սրբում սեղանի վրայից։ Եվ չնայած որ գնչու չէր, Խոսելիտոյի մահվան հոտն առել էր Տալավերայում, ցլամարտի ժամանակ։ Բայց ես հիմա էլ չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչպե՞ս, որովհետև մանսանիլլայի հոտը լցրել էր օդը։ Բլնակետը այդ դեպքի մասին չկամությամբ էր պատմում, լսողները չէին հավատում, ասում էին ցնորք է, կամ էլ՝ դա Խոսեի թևատակերի քրտնքի հոտն է եղել, որովհետև այդ օրերին Խոսեն բուռն կյանք էր վարում։ Բայց հետագայում Մանոլո Գրաներոյի դեպքն եղավ, և սա արդեն Խուան Լուիս դե լա Ռոսան կարող էր հաստատել։ Ճիշտ է, Խուան Լուիսին առանձնապես չէին հարգում, թեև իր գործի լավ մասնագետն էր։ Լավ էլ կնամոլ էր։ Բլանկետը շատ լուրջ մարդ էր, շատ հանգիստ և բոլորովին անընդունակ սուտ խոսելու։ Հիմա էլ, ահա, ես եմ ասում, որ քո գործընկերոջ վրայից մահվան հոտ եմ առել։
 +
 +
― Ես դրան չեմ հավատում, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Նախ որ, դու ասացիր Բլանկետն այդ հոտը առել է ցլամարտն սկսվելուց անմիջապես առաջ։ Հետո, դուք այդ գնացքը հաջողությամբ պայթեցրել եք, Կաշկինն այդ ժամանակ չի սպանվել։ Ինչպե՞ս կարող էիր ուրեմն դու այդ հոտն առնել։
 +
 +
― Դա կապ չունի, ― բացատրեց Պիլարը։ ― Իգնասիո Սանչես Մեխիասից վերջին սեզոնին այնքան ուժեղ էր փչում մահվան հոտը, որ բոլորը խուսափում էին սրճարանում կողքին նստելուց։ Բոլոր գնչուները գիտեին այդ բանը։
 +
 +
― Այդ բոլորը մահվանից հետո հնարած բաներ են, ― առարկեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բոլորի համար էլ պարզ էր, որ Սանչես Մեխիասը ընդհուպ մոտեցել է cornada<ref>Եղջյուրահարում (իսպ․)։</ref>֊ին, որովհետև շատ երկար ժամանակ էր, ինչ չէր մարզվում, որովհետև նրա ոճը ծանր էր ու վտանգավոր, որովհետև կորցրել էր ուժն ու կարողությունը, և արդեն չկային նախկին բնազդական խուսանավումները։
 +
 +
― Անպայման, ― ասաց Պիլարը։ ― Այդ բոլորը ճիշտ են։ Բայց դրա հետ միասին ամեն մի գնչու առնում էր նրանից փչող մահվան հոտը, և երբ նա Վիլլա Ռոսա էր գալիս, Ռիկարդոն և Ֆելիպե Գոնսալեսը թողնում֊հեռանում էին բարի ետևի դռնից։
 +
 +
― Երևի փող են պարտք եղել նրան, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Հնարավոր է, ― ասաց Պիլարը։ ― Շատ հնարավոր։ Բայց ճշմարիտ է և այն, որ նրանք ևս առել էին այդ հոտը, և դա բոլորը գիտեին։
 +
 +
― Ինչ որ ասում է, ճիշտ է, Ingles, ―ասաց գնչու Ռաֆայելը։ ― Մերոնց համար դա շատ ծանոթ բան է։
 +
 +
― Ես դրան չեմ հավատում, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Լսի՛ր, Ingles, ― սկսեց Անսելմոն։ ― Ես դեմ եմ այդ կախարդություններին։ Բայց բոլորն էլ ասում են, որ այս բաների մեջ Պիլարը շատ է առաջ գնացել։
 +
 +
― Բայց դա ինչի՞  հոտին է նման, ― հարցրեց Ֆերնանդոն։ ― Ի՞նչ բույր է։ Եթե բույր է, ուրեմն պետք է որոշակի բույր լինի։
 +
 +
― Ուզում ես իմանալ, հա՞, Ֆերնանդո, ― ժպտաց Պիլարը։ ― Կարծում ես, որ կկարողանա՞ս այդ հոտն առնել, հա՞։
 +
 +
― Եթե իսկապես գոյություն ունի, ինչո՞ւ ուրիշների նման ես ևս պիտի չկարողանամ։
 +
 +
― Իսկապես, ինչո՞ւ պիտի չկարողանաս, ― ծիծաղելով ասաց Պիլարն ու ծնկերն առավ երկու խոշոր ձեռքերի մեջ։ ― Երբևէ նավի վրա եղե՞լ ես, Ֆերնանդո։
 +
 +
― Ոչ։ Չեմ էլ մտածում լինել։
 +
 +
― Ուրեմն չես կարող իմանալ, որովհետև այդ հոտի մի մասնիկը առաջանում է նավի վրա, փոթորկի ժամանակ, երբ փակում են լուսանցույցները և տախտակամածն սկսում է փախչել ոտիդ տակից, ստամոքսդ դատարկվում է կարծես ու թվում է, թե նվաղում ես։ Այդ պահին, ահա, մոտեցիր լուսանցուցյցի պղնձե բռնակին ու հոտոտա, և դու ինչ֊որ չափով կառնես այդ հոտը։
 +
 +
― Ուրեմն ես դա չեմ իմանա, որովհետև երբեք նավով չեմ ճամփորդի, ― ասաց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Ես նավով մի քանի անգամ ճամփորդել եմ, ― ասաց Պիլարը։ ― Գնացել եմ Մեքսիկա, Վենեսուելա։
 +
 +
― Ուրիշ ի՞նչ հոտ է զգացվում, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Պիլարը ծաղրալից հայացքը գցեց նրա վրա՝ հպարտությամբ հիշելով հիմա իր ճանապարհորդությունները։
 +
 +
― Դե լավ, Ingles: Սովորի՛ր։ Ճիշտ ես վարվում։ Սովորի՛ր։ Դե լավ։ Դա, ուրեմն, նավի վրայի հոտն էր։ Հիմա լսիր հաջորդը։ Վաղ առավոտյան Մադրիդի Տոլերյան կամրջով իջիր matadero,<ref>Սպանդանոց (իսպ․)։</ref> Մանսանարեսից բարձրացող մառախուղի մեջ կանգնիր թաց սալահատակին և սպասիր պառավներին, որոնք գալիս են այդտեղ լուսաբացին մորթված կենդանիների արյուն խմելու։ Երբ գորշադեմ և դատարկ աչքերով, շալի մեջ փաթաթված այդ պառավներից մեկնումեկը դուրս գա matadero֊յից և նրա այտերին ու ծնոտին խոր ծերության օրերին բռնած մազաթելեր լինեն, ոչ թե սովորական մազեր, այլ մազափնջեր, ինչպես բակլայի պատիճի ծայրին են լինում, բայց ոչ թե սև, այլ սպիտակ և ցից֊ցից կանգնած դժգույն ու անկենդան մոմե երեսին, մոտեցի՛ր նրան, Ingles, մոտեցի՛ր և առ թևերիդ մեջ, գրկի՛ր ամուր ու համբուրի՛ր շրթները, և ինչ֊որ չափով դու դարձյալ կզգաս այն հոտը, կշնչես ու կիմանաս ևս մի մասնիկը։
 +
 +
― Այդ մեկից արդեն ախորժակս փակվեց, ― ասաց գնչուն։ ― Այդ մազափնջերը, չէ դա արդեն չափից դուրս է։
 +
 +
― Էլի ուզո՞ւմ ես ասեմ, ― հարցրեց Պիլարը Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
― Անշուշտ, ― ասաց նա։ ― Որ սովորել է, սովորենք։
 +
 +
― Այդ պառավի մազափնջերից սիրտս խառնում է, ― ասաց գնչուն։ ― Պիլար, այդ ինչի՞ց են դրանք առաջ գալիս այդ պառավների մոտ։ Մեզ այդպիսի բան չի լինում։
 +
 +
― Չէ, չի լինում, ― ծաղրեց Պիլարը։ ― Մեզ է լինում, մեզ, պառավներին, որոնք իրենց երիտասարդության օրերին եղել են նուրբ ու սլացիկ, բացառություն են հավերժ ուռած գնչու կանայք, որոնց փորը միշտ իրենցից առաջ է վազում, որպես վկայություն ամուսինների սիրո։
 +
 +
― Ինչո՞ւ ես այդպիսի բաներ խոսում, ― ասաց Ռաֆայելը։ ― Ամոթ է։
 +
 +
― Ախ այդպես, վիրավորվեցիր, հա՞, ― ասաց Պիլարը։ ― Իսկ դու տեսե՞լ ես որևէ գնչուհու, որը ուր որ է ծնելու կամ էլ հենց նոր ծնած չլինի։
 +
 +
― Դու։
 +
 +
― Թո՛ղ, ― ասաց Պիլարը։ ― Վիրավորել ում ասես կարելի է։ Իմ ասածն այն է, որ տարիքը բոլորին էլ ինչ֊որ ձևով այլանդակում է։ Մանրամասնությունների մեջ մտելու կարիք չկա։ Բայց եթե Ingles֊ն ուզում է սովորել տարբերել այդ հոտը, պետք է վաղ առավոտյան գնա matadero:
 +
 +
― Կգնամ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց չեմ համբուրի, կողքովս որ անցեն, կառնեմ հոտը։ Ես էլ Ռաֆայելի նման, զզվում եմ այդ մազափնջերից։
 +
 +
― Համբուրիր մեկնումեկին, ― ասաց Պիլարը։ ― Համբուրիր, Ingles, ի սեր իմացության, համբուրիր մի պառավի, և պահիր այդ հոտը ռունգերիդ մեջ ու վերադարձիր քաղաք, և երբ փողոցի մի աղբարկղում կտեսնես թառամած ծաղիկներ, մխրճիր քիթդ դրանց մեջ ու շնչիր, և թող այդ նոր հոտը խառնվի այն մեկին, որով լցվել էին ռունգերդ։
 +
 +
― Շնչեցի, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Այդ հոտն էլ առա։
 +
 +
― Հետո, ― ասաց Պիլարը, ― անձրևոտ կամ մառախլապատ մի օր, դա կարևոր է, աշնանը, կարելի է նաև ձմեռնամուտին, շարունակիր քայլել քաղաքի փողոցներով, իջիր Կալլե դե Սալյուդ, մոտեցիր casa de puras<ref>Հասարակաց տներ(իսպ․)։</ref>֊ներին այն պահին, երբ այնտեղից դույլերով դուրս են բերում և օճառաջրի հետ մայթեզրի առվակները լցնում անպտուղ սիրո ու ծխախոտի թափուկները, շնչիր ու զգա այդ քաղցրավուն ու տարտամ հոտը և շարունակիր ճամփադ, գնա բուսաբանական այգի, այդտեղ, գիշերները, այգու երկաթյա դարպասների, երկաթյա ճաղերի դիմաց, տասը սանտիմից մինչև մեկ պեսետ վարձով նրանք անում են այն ամենը, ինչ ցանկանում է տղամարդը, ամենահասարակ բանից մինչև այն մեծ գործը, որի համար ծնվել ենք մենք, և այդտեղ, թառամած, բայց դեռ արմատախիլ չարված ծաղիկների թմբի վրա, որն ավելի փափուկ է, քան մայթը, կգտնես դեն գցած մի պարկ և դրանից կառնես հոտը խոնավ հողի, թառամած ծաղիկների ու այն ամեն ինչի, որ կատարվել է այդ գիշեր դրա վրա։ Այդ պարկի մեջ իրար են խառնված անկենդան հողի, չորացած ցողունների, թառամած ծաղկաթերթիկների, մարդու մահվան ու մարդու ծնունդի հոտերը։ Հագցրո՛ւ, ահա, այդ պարկը գլխիդ ու փորձիր շնչել։
 +
 +
― Ո՛չ։
 +
 +
― Այո՛, ― ասաց Պիլարը։ ― Հագցրու այդ պարկը գլխիդ ու փորձիր շնչել, և, եթե տակավին մնացել են ռունգերիդ մեջ նախկին հոտերը, դու էլ մեզ նման կճանաչես մահվան հոտը։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ուրեմն ասում ես, որ երբ Կաշկինն այստեղ էր, նրանից այդպիսի հոտ էր գալի՞ս։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Դե, ― ծանր֊ծանր ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― ուրեմն ճիշտ եմ վարվել, որ սպանել եմ։
 +
 +
― Ole, ― ասաց գնչուն։ Բոլորը ծիծաղեցին։
 +
 +
― Շատ լավ էր, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Լավ բռնեցիր։
 +
 +
― Բայց, Պիլար, ― ասաց Ֆերնանդոն, ― դու անշուշտ այն կարծիքին չես, որ դոն Ռոբերտոյի նման կրթված մարդն այդ ստոր բաները կանի։
 +
 +
― Ոչ, այդ կարծիքին չեմ, ― համաձայնեց Պիլարը։
 +
 +
― Այդ ամենը շատ նողկալի է։
 +
 +
― Այո, ― համաձայնեց Պիլարը։
 +
 +
― Դու նրա կողմից նման նվաստացուցիչ արարքներ չես ակնկալում, չէ՞։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Պիլարը։ ― Գնա քնիր, եղա՞վ։
 +
 +
― Բայց, Պիլար․․․ ― շարունակեց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Լռի՛ր, բավական է, ― ասաց հանկարծ չարացած Պիլարը։ ― Ի՞նչ ես քեզ գժի տեղ դրել, ես էլ, բավական է, ինչ խելքս դրեցի ձեզ հետ, փորձում եմ անհասկացողներին բան բացատրել։
 +
 +
― Խոստովանում եմ, ես չեմ հասանում, ― սկսեց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Ո՛չ խոստովանիր, ո՛չ էլ փորձիր հասկանալ, ― ասաց Պիլարը։ ― Ձյունը գալի՞ս է դեռ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը գնաց դեպի քարայրի մուտքը, տապճակը բարձրացրեց ու դուրս նայեց։ Ձյունը դադարել էր, պարզկա, ցուրտ գիշեր էր։ Նայեց ծառերի բների ուղղությամբ՝ համատարած սպիտակ էր, հետո նայեց ծառերի կատարներին, վերև, ջինջ երկնքին։ Շնչեց, թոքերը լցվեցին սուր ու սառն օդով։
 +
 +
Եթե Էլ Սորդոն գնացել է ձի գողանալու, հետքերը կմնան, մտածեց նա։
 +
 +
Տապճակն իջեցրեց ու վերադարձավ ծխամած քարայրը։
 +
 +
― Երկինքը պարզվել է, ― ասաց։ Բուքը դադարել է։
 +
 +
==Գլուխ քսաներորդ==
 +
 +
Գիշեր էր, հիմա պառկած սպասում էր աղջկան։ Քամին դադարել էր, համատարած ձյան վրա երևում էին անշարժ կանգնած սոճիների բները։ Պառկել էր իր սարքած զսպանակվող մահճակալի վրա փռված տաքուկ ննջապարկում, ոտքերը երկարել, սուր ու սառն օդը խփում էր գլխին և շնչելիս լցվում ռունգերը։ Շորերը հանել էր, կոշիկները փաթաթել շալվարի ու բաճկոնի մեջ և բարձի փոխարեն դրել գլխի տակ, աջ թևի բազուկին կապած ծանր ատրճանակը հիմա ընկել էր կողի տակ։ Ատրճանակը մի կողմ քաշեց, ազատվեց մետաղի սառնությունից, ավելի խոր սուզվեց ննջապարկի մեջ ու շարունակեց նայել ապառաժի սև պատռվածքին, որը քարայրի մուտքն էր։ Երկինքը պարզ էր, ձյան վրա արտացոլվող աստղերի լույսի տակ երևում էին և՛ ծառերի բները, և՛ քարայրը։
 +
 +
Երեկոյան վերցրել էր կացինը, դուրս էր եկել քարայրից ու թարմ ձյան վրայով գնացել էր մինչև բացատի ծայրը և մի մատղաշ եղևնի կտրել։ Խավարի մեջ քարշ տալով բերել էր մինչև քարայրի ուղղաբերձ ապառաժի մոտ։ Այդտեղ, մի ձեռքով ծառի բունը պահած, մյուսով կացինը թեթևակի բարձրացնելով֊իջեցնելով, կտրատել էր ճյուղերը։ Մերկացած բունը գցել էր մի կողմ, գնացել էր քարայր, այնտեղից բերել էր պատի տակ դրված տախտակը, դրանով մաքրել էր ուղղաբերձ ապառաժի տակի ձյունը, հետո մեկ առ մեկ թափ էր տվել եղևնու ճյուղերը ու շարել թռչնի փետուրների դասավորությամբ։ Մերկացած բունը լայնակի դրել էր ոտքերի կողմը, որպեսզի ճյուղերն առաջ չգնան, քարայրից բերած տախտակի կողքից մի մասը կտրել էր, ցցեր սարքել ու շարքով խփել գետնի մեջ՝ ճյուղերի կողքին։ Այնուհետև գնացել էր քարայր, սողոսկել տապճակի կողքով և կացինն ու տախտակը դրել պատի տակ։
 +
 +
― Մահճակալ սարքեցի։
 +
 +
― Ես այդ տախտակը պահում էի դարակներ շինելու համար, դու մահճակալ ես սարքում։
 +
 +
― Ներողություն։
 +
 +
― Դե լավ, ոչինչ, ― ասաց Պիլարը։ ― Էլի կճարենք, սղոցարանում շատ կա։ Ասա տեսնենք, այդ ի՞նչ մահճակալ ես սարքել։
 +
 +
― Այնպիսին, ինչ իմ երկրում։
 +
 +
― Դե ուրեմն քաղցր քուն, ― ասել էր Պիլարը, իսկ Ռոբերտ Ջորդանը բացել էր ուսապարկերից մեկը, հանել էր ննջապարկը, նրանով  փաթաթված իրերը նորից դրել ուսապարկը, տապճակի տակով սողոսկելով դարձյալ դուրս էր եկել քարայրից, ննջապարկը փռել էր ապառաժե պատի տակ դարսված ճյուղերի վրա, ոտի կողմը քաշել էր մինչև լայնակի դրված եղևնու բունը։ Գլուխն ընկել էր պատի կողմը։ Հետո վերադարձել էր քարայր, որպեսզի ուսապարկերը տանի, բայց Պիլարն ասել էր․
 +
 +
― Այս գիշեր էլ թող մնա այնտեղ։
 +
 +
― Ժամապահներ չե՞ն լինելու, ― հարցրել էր Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բուքը դադարել է, եկինքը՝ պարզվել։
 +
 +
― Ֆերնանդոն հիմա կգնա, ― ասել էր Պիլարը։
 +
 +
Մարիան քարայրի հեռավոր անկյունում էր, Ռոբերտ Ջորդանը չէր տեսել նրան։
 +
 +
― Բարի գիշեր բոլորին, ― ասել էր նա։ ― Ես գնացի քնելու։
 +
 +
Բոլորն զբաղված էին փայտե սեղաններն ու անմշակ մորթիով ծածկված աթոռները մի կողմ քաշելով և քնելու տեղ բաց անելով օջախի մոտ, ներքնակներ ու վերմակներ էին փռում հատակին։ Միայն Անդրեսն ու Պրիմիտիվոն էին բարձրացրել գլուխներն ու Buenas noches ասել։
 +
 +
Անսելմոն քնած էր արդեն անկյունում, ամողջովին փաթաթված վերմակի ու թիկնոցի մեջ, նույնիսկ քիթը չէր երևում։ Պաբլոն քնել էր նստած տեղը։
 +
 +
― Ուզո՞ւմ ես ոչխարի մորթի տամ, փռիր տակդ, ― ցածրաձայն հարցրել էր Պիլարը Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
― Չէ, ― ասել էր։ ― Շնորհակալ եմ։ Պետք չէ։
 +
 +
― Հանգիստ քնիր, ― ասել էր կինը։ ― Ես կսհկեմ պարկերիդ։
 +
 +
Ֆերնանդոն Ռոբերտ Ջորդանի հետ դուրս էր եկել քարայրից և մի պահ կանգնել ու նայել էր, թե ինչպես է նա ննջապարկը փռում։
 +
 +
― Տարօրինակ միտք է ծագել գլխումդ, դոն Ռոբերտո, քնել բաց երկնքի տակ, ― ասել էր Ֆերնանդոն խավարի մեջ՝ թիկնոցով փաթաթված, կարաբինը ձեռքին։
 +
 +
― Ես սովոր եմ։ Բարի գիշեր։
 +
 +
―Հա, եթե սովոր ես։
 +
 +
― Քեզ ե՞րբ են փոխարինելու։
 +
 +
― Չորսին։
 +
 +
― Մինչև չորսը դեռ շատ կա, լավ կսառչես։
 +
 +
― Ես սովոր եմ, ― ասել էր Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Հա, եթե սովոր ես, ― քաղաքավարությամբ ասել էր Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Այո, ― համաձայնել էր Ֆերնանդոն։ ― Արդեն պետք է բարձրանամ։ Բարի գիշեր, դոն Ռոբերտո։
 +
 +
― Բարի գիշեր, Ֆերնանդո։
 +
 +
Այնուհետև հանած շորերը փաթաթել էր, դարձրել էր բարձ, մտել ննջապարկ, ձգվել ու սպասել։ Հիմա ձյան վրայով հայացքը սևեռել էր քարայրի մուտքին և զգում էր ննջապարկի ֆլանելի նուրբ ջերմությունը, եղևնու ճյուղերի զսպանակումը, սպասումից ուժգնացող սրտի տրոփյունը։ Շնչեց, և ռունգերը լցվեցին տակը փռված եղևնու ճյուղերի բույրով, ճմլված ասեղնատերևների եղևնաբույրով և կտրվածքներից վազած խեժի սուր բուրմունքով։ Պիլարը, ասաց ինքն իրեն։ Պիլարը և մահվան հոտը։ Իմ սիրած հոտը սա է։ Սա, նաև նոր հնձած երեքնուկի, և օշինդրի, որ տրորվել է նախիրի կճակների տակ, փայտի ծխի, կրակ տված աշնան տերևների։ Երևի այս մեկը երկրի կարոտի բույրն է, այն որ տարածվում է աշնանը Միսուլայում, երբ վառում են փողոցներում կույտ֊կույտ հավաքված խաշամը։ Ո՞ր հոտը կուզեիր առնել այս պահին։ Բուրումնավետ այն խոտի՞, որն հնդկացիները դնում են զամբյուղի հատակին։ Ծխահարված կաշվի՞։ Գարնան անձրևից հետո գետնից բարձրացող բո՞ւյրը։ Ծովի՞, որ լցվում է ռունգերդ, երբ քայլում ես Գալիսիայի ափամերձ որոճների միջով։ Քամո՞ւ, որ գիշերները փչում է Կուբայից և բերում ծաղկած կակտուսի, միմոզայի ու ծովախաղողի բույրը։ Գուցե կնախնտրեիր տապակած բեկոնի՞ հոտը, որն առավոտյան սոված փորիդ խփում էր քթիդ, գուցե սուրճի՞, կամ Ջոնաթան խնձորի՞, որ առնում ես ատամներիդ տակ։ Գուցե տակավին հնձանում գտնվող մրգահյութի՞ կամ փռից նոր հանած հացի՞։ Երևի սովածացել ես, ասաց ինքն իրեն և շուռ եկավ կողքի ու նորից սկսեց նայել քարայրի մուտքին, որ լուսավորվել էր ձյան վրա աստղերի արտացոլքից։
 +
 +
Տապճակի տակից մեկը դուրս եկավ, կանգնեց ժայռի պատռվածքի մեջ, որը քարայրի մուտքն էր, քիչ անց գլգլոց լսվեց, հետո մուտքի մեջ կանգնած մարդը նորից անցավ տապճակի ետևը։
 +
 +
Կարծում եմ մինչև բոլորը չքնեն, չի գա, մտածեց։ Ժամանակն իզուր կորչում է։ Գիշերվա կեսն է արդեն։ Ա՜խ, Մարիա՛։ Շուտ արի, Մարիա՛, որովհետև ժամանակը քիչ է։ Լսվեց ծառի ճյուղից հատակին ընկած ձյան մեղմ ձայնը։ Թեթև քամի էր բարձրացել։ Դեմքի վրա զգաց քամու շոյանքը։ Մի պահ, հանկարծ, խուճապի մատնվեց, որ աղջիկը կարող է և չգալ։ Քամին հիշեցրեց, որ առավոտը մոտ է։ Քամու հետ ավելացավ նաև սոճիների տարուբերվող կատարներից թափվող ձյան աղմուկը։
 +
 +
Արի՛ արդեն, Մարիա՛։ Շուտ արի, խնդրում եմ, ասաց ինքն իրեն։ Ախ արի՛, արի՛։ Մի՛ սպասիր։ Ի՞նչ կարևոր է հիմա քնել են նրանք, թե ոչ։
 +
 +
Հետո տեսավ, թե ինչպես քարայրի մուտքը ծածկող տապճակի տակից Մարիան դուրս եկավ։ Մի պահ մնաց կանգնած։ Ռոբերտ Ջորդանը գիտեր, որ նա էր, բայց չէր հասկանում, թե ինչո՞ւ է կանգնել֊մնացել։ Շատ ցածր ձայնով սուլեց, բայց նա շարունակում էր ժայռի ստվերին կանգնած ինչ֊որ բան անել։ Հետո ձեռքին մի բան պահած, երկար սրունքները գցելով՝ ձյան վրայով վազելով եկավ։ Ննջապարկի մոտ չոքեց, գլուխը ուժեղ խփվեց Ռոբերտ Ջորդանի գլխին, սկսեց ոտներից ձյունը սրբել, համբուրել տղային և ձեռքի կապոցը տվեց նրան։
 +
 +
― Սա էլ դիր բարեիդ տակ, ― ասաց։ ― Ներսում հանվեցի, որ ժամանակ շահենք։
 +
 +
― Բոբի՞կ ես եկել։
 +
 +
― Այո, ― ասաց աղջիկը, ― և հագիս միայն հարսնական շապիկս է։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նրան առավ թևերի մեջ ու ամուր սեղմեց, իսկ աղջիկը գլուխը քսում էր նրա ծնոտին։
 +
 +
― Ոտներիս մի դիպչի, ― ասաց աղջիկը։ ― Շատ սառն են, Ռոբերտո։
 +
 +
― Մոտ բեր, տաքացնեմ։
 +
 +
― Չէ, ― ասաց նա։ ― Իրենք իրենց կտաքանան շուտով։ Բայց դու ինձ ասա, հիմա, արագ, ասա, որ սիրում ես ինձ։
 +
 +
― Սիրում եմ քեզ։
 +
 +
― Լավ է։ Լավ։ Լավ։
 +
 +
― Սիրում եմ քեզ, փոքրիկ նապաստակ։
 +
 +
― Իսկ հարսնական շապի՞կս, սիրո՞ւմ ես։
 +
 +
― Դա նույն երեկվա շապի՞կն է։
 +
 +
― Այո։ Երեկ գիշերվա։ Հարսնական շապիկս է։
 +
 +
― Ոտներդ մոտիկ բեր։
 +
 +
― Չէ։ Լավ է։ Իրենք իրենց կտաքանան։ Ես չեմ զգում սառնությունը։ Դրսից են միայն սառն, այն էլ ձյան վրա քայլելուց էր։ Նորից ասա։
 +
 +
― Սիրում եմ քեզ, փոքրիկ նապաստակս։
 +
 +
― Ես քեզ նույնպես, սիրում եմ, ես քո կինն եմ։
 +
 +
― Քնե՞լ էին արդեն բոլորը։
 +
 +
― Չէ, ― ասաց աղջիկը։ ― Բայց այլևս չէի կարողանում դիմանալ։ Իսկ կարևո՞ր է դա։
 +
 +
― Բոլորովին, ― ասաց նա և գրկեց ու սեղմեց աղջկա բարակ, երկար ու հրաշալի տաք մարմինը։ ― Սրանից բացի ոչ մի բան կարևորություն չունի։
 +
 +
― Դիր ձեռքդ գլխիս, ― ասաց աղջիկը, ― ու թող տեսնեմ կարողանո՞ւմ եմ համբուրել քեզ։ Լա՞վ էր, ― հարցրեց։
 +
 +
― Այո, ― ասաց նա։ ― Հանիր հարսնական շապիկդ։
 +
 +
― Պե՞տք է հանեմ։
 +
 +
― Այո, եթե չես մրսում։
 +
 +
― Que va: Ի՞նչ մրսել։ Վառվում եմ։
 +
 +
― Ես նույնպես։ Իսկ հետո չե՞ս մրսի։
 +
 +
― Չէ։ Հետո մենք կդառնանք ոնց որ անտառի մի գազան, մեկ հոգի, և այնքան մոտիկ մեկս մյուսին, որ հնարավոր չի լինի որոշել, թե որը որն է։ Դու չե՞ս զգում՝ իմ սիրտը կարծես քո սիրտը լինի։
 +
 +
― Այո։ Ոչ մի տարբերություն։
 +
 +
― Հիմա զգացի՞ր, ես դու եմ, իսկ դու՝ ես, և մեզնից յուրաքանչյուրը մյուսն է։ Եվ ես սիրում եմ քեզ, այնպես եմ, ախ սիրում։ Մենք իսկապես մեկ հոգի չե՞նք։ Դու դա չե՞ս զգում։
 +
 +
― Զգում եմ, ― ասաց նա։ ― Իրոք այդպես է։
 +
 +
― Իսկ հիմա ականջ դիր։ Քո սիրտը չկա, կա միայն իմը։
 +
 +
― Ոչ էլ սրունքները կան, ոտքերը, մարմինը։
 +
 +
― Բայց և այնպես տարբեր ենք, ― ասաց աղջիկը։ ― Իսկ ես կուզեի, որ ճիշտ ու ճիշտ նույնը լինեինք։
 +
 +
― Երևի ուրիշ բան ես ուզում ասել։
 +
 +
― Ոչ։ Հենց դա։ Ուզում եմ։ Հենց դա էի ուզում ասել։
 +
 +
― Երևի ուրիշ բան ես ուզում ասել։
 +
 +
― Գուցե, ― ասաց աղջիկը ցածրաձայն՝ շրթունքները հպած Ռոբերտ Ջորդանի ուսերին։ ― Սակայն դա էի ուզում ասել։ Իսկ քանի որ տարբեր ենք, ապա ուրախ եմ, որ դու Ռոբերտոն ես, ես՝ Մարիան։ Բայց եթե երբևէ ցանկանաս փոխվել, ես հաճույքով կփոխվեմ քեզ հետ։ Ես կդառնամ դու, որովհետև շատ֊շատ եմ սիրում քեզ։
 +
 +
― Ես չեմ ուզում փոխվել։ Ավելի լավ է մեկ և նույն հոգին մնալ ու յուրաքանչյուրը թող լինի այն, ինչ ինքն է։
 +
 +
― Բայց մենք հիմա կդառնանք մեկ հոգի և այլևս երբեք չենք բաժանվի։ ― Հետո ասաց։ ― Ես կդառնամ դու, երբ դու այստեղ չես լինի։ Այնպես եմ սիրում քեզ, ախ, այնպե՜ս եմ ուզում գուրգուրել քեզ։
 +
 +
― Մարիա՛։
 +
 +
― Այո՛։
 +
 +
― Մարիա՛։
 +
 +
― Այո՛։
 +
 +
― Մարիա՛։
 +
 +
― Այո՛, այո՛, սիրելի՛ս։
 +
 +
― Չե՞ս մրսում։
 +
 +
― Ո՛չ, ո՛չ։ Դու ուսերդ ծածկիր։
 +
 +
― Մարիա՛։
 +
 +
― Խոսել չեմ կարող։
 +
 +
― Մարիա՛։ Ա՜խ, Մարիա՛։ Մարիա՛։
 +
 +
Դրսում ցուրտ գիշեր էր, տաքուկ ննջապարկում իրար սեղմված պառկել էին հիմա, և աղջիկը, խաղաղ ու երջանիկ, գլուխը հպած Ռոբերտ Ջորդանի այտին, ցածրաձայն ասաց․
 +
 +
― Իսկ դո՞ւ։
 +
 +
― Como tu<ref>Ինչպես դու (իսպ․)։</ref> ― ասաց նա։
 +
 +
― Այո, ― ասաց աղջիկը։ ― Բայց ցերեկվա նման չէր։
 +
 +
― Չէր։
 +
 +
― Բայց սա ավելի լավ է։ Կարիք կա՞ մահվան դուռը հասնելու։
 +
 +
― Ojala no, ― ասաց նա։ ― Հույս ունեմ, որ չկա։
 +
 +
― Ես դա նկատի չունեմ։
 +
 +
― Գիտեմ։ Գիտեմ, թե ինչը նկատի ունես։ Մենք նույն բանը նկատի ունենք։
 +
 +
― Հապա ինչո՞ւ շուռ տվեցիր, ինչո՞ւ չասացիր այն, ինչ նկատի ունեմ։
 +
 +
― Տղամարդիկ այդպես են, տարբերվում են։
 +
 +
― Եթե այդպես է, ուրեմն ուրախ եմ, որ մենք տարբեր մարդիկ ենք։
 +
 +
― Ես նույնպես, ― ասաց նա։ ― Ես հասկացել էի, թե դու որ մեռնելը նկատի ունես, բայց տղամարդու սովորությամբ այդպես ասացի։ Ես նույնն եմ զգում, ինչ դու։
 +
 +
― Ինչպիսին էլ լինես, ինչպես էլ խոսես, հենց իմ ուզածն ես։
 +
 +
― Սիրում եմ քեզ, սիրում եմ և քո անունը, Մարիա։
 +
 +
― Սովորական անուն է։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց նա։ ― Սովորական չէ։
 +
 +
― Իսկ հիմա չքնե՞նք, ― ասաց աղջիկը։ ― Ես հենց աչքերս փակեցի, կքնեմ։
 +
 +
― Քնենք, ― ասաց նա և զգաց, թե ինչպես իր կողքի այդ երկար ու թեթև մարմինը ջերմությամբ ու հեշտանքով էր համակում էությունը, լանջերի, ուսերի, ոտքերի հասարակ, բայց կարծես կախարդական հպումով խորտակում էր մենակության զգացումը և կանգնում էր իր կողքին՝ մահվան դեմ֊հանդիման։ ― Քնի՛ր, հանգիստ քնի՛ր, փոքրիկ երկարասրունք նապաստակ։
 +
 +
― Ես արդեն քնում եմ։
 +
 +
― Ես էլ հիմա կքնեմ, ― ասաց նա։ ― Հանգիստ քնիր, սիրելիս։ ― Հետո քնեց և երջանիկ էր։
 +
 +
Բայց գիշերվա մի պահի արթնացավ և ամուր գրկեց աղջկան, կարծես դա իր ամբողջ կյանքն էր և որը խլում էին իրենից։ Գրկել էր և այնպիսի զգացողություն ուներ, որ նրա մեջ էր իր ողջ կյանքը, և դա իրոք այդպես էր։ Բայց աղջիկը չարթնացավ, նա հանգիստ ու խոր քնել էր։ Շրջվեց կողքի, ննջապարկի բերանը ծալեց, ծածկեց աղջկա գլուխը, համբուրեց վիզը, ատրճանակի կապը քաշեց, ատրճանակը դրեց կողքին՝ ձեռքի տակ, հետո ձգվեց և գիշերային լռության մեջ սկսեց մտածել։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանմեկերորդ==
 +
 +
Լուսաբացին տաք քամի փչեց, նա լսեց ծառերից թափվող հալվող ձյան խուլ ձայնը։ Ուշ գարնանային առավոտ էր։ Երբ շնչեց, անմիջապես հասկացավ, որ ձյունահողմը լոկ մեկ քմայքն էր այդ լեռների և խոր ձյունը մինչև կեսօր կհալչի։ Հետո վարգող ձիու ոտնաձայներ լսեց։ Խոնավ ձյունով ծանրացած սմբակների դոփյուն էր գալիս։ Լսեց կարաբինի պատյանի շխկոց, կաշվի ճռռոց։
 +
 +
― Մարիա, ― ասաց ու ցնցեց աղջկա ուսը, որպեսզի արթնացնի։ ― Ննջապարկից դուրս չգաս։ ― Սկսեց մի ձեռքով շապիկը կոճկել, մյուսով վերցրեց ատրճանակը և բթամատով ապահովիչը իջեցրեց։ Հետո տեսավ, որ աղջկա խուզված գլուխը արագ անհայտացավ ննջապարկում, քիչ անց տեսավ ծառերի արանքով առաջ շարժվող մի ձիավոր։ Կուչ եկավ ննջապարկում, երկու ձեռքով ատրճանակը պահած նշան բռնեց մոտեցող մարդու վրա։ Այդ մարդուն մինչ այդ երբեք չէր տեսել։
 +
 +
Ձիավորն հիմա համարյա իր դիմացն էր։ Տակին մոխրագույն, հսկա մի յաբու էր, գլխին խակի գույնի բերետ էր, ուսերին պոնչոյանման թիկնոց էր գցած, ոտքերին սապոգներ էին։ Աջից ավտոմատ հրացան էր կախված թամբից, երևում էր պատյանից դուրս մնացած կոթը։ Ձիավորը երիտասարդ էր, դեմքը՝ խիստ, և հենց այդ պահին էլ նա տեսավ Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
Նա ձեռքը երկարեց դեպի պատյանը, և երբ կռացավ, որպեսզի վերցնի հրացանը, նրա ձախ կրծքին Ռոբերտ Ջորդանը տեսավ Քրիստոսի սիրտը խորհրդանշող կարմիր ծանուցանիչը։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նշան բռնեց ուղիղ նրա կրծքի կենտրոնին, ծանուցանիշից քիչ ցած։
 +
 +
Ատրճանակի կրակոցի ձայնը դղրդալով տարածվեց ձյունապատ անտառում։
 +
 +
Ձին, կարծես խթանված, սլացավ, իսկ երիտասարդը, որ կռացել էր հրացանը հանելու, սահեց ու ցած ընկավ։ Մի ոտքը մնացել էր ասպանդակի մեջ։ Ձին վազում էր ծառերի արանքներով՝ քարշ տալով բերանքսիվայր ընկած ձիավորին։ Ռոբերտ Ջորդանը դուրս թռավ ննջապարկից՝ ատրճանակը հիմա արդեն մի ձեռքի մեջ պահած։
 +
 +
Մոխրագույն հսկա ձին քառատրոփ գնում էր ծառերի արանքներով։ Քարշվող ձիավորի մարմնի հետքը նեղ շավիղով ձգվում էր ձյան վրա՝ կողքին կարմիր մի գիծ։ Մարդիկ քարայրից դուրս եկան։ Ռոբերտ Ջորդանը բացեց բարձը, հանեց շալվարն ու սկսեց հագնվել։
 +
 +
― Հագնվի՛ր, ― ասաց Մարիային։
 +
 +
Գլխավերևում շատ բարձրից թռչող օդանավի ձայն լսեց։ Ծառերի արանքով տեսավ, թե որտեղ է կանգ առել մոխրագույն ձին՝ կողքին երեսնիվայր կախ ընկած հեծյալը։
 +
 +
― Գնա բռնիր այդ ձին, ― ասաց դեպի իր կողմը եկող Պրիմիտիվոյին։ Հետո հարցրեց․ ― Ո՞վ էր բարձունքի պահակակետում։
 +
 +
― Ռաֆայելը, ― ասաց Պիլարը քարայրի մուտքից, որտեղ կանգնել էր նա մազերի երկու հյուսքերը թիկունքն ի վար կախված։
 +
 +
― Հեծյալ պարեկներ են շրջում, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Դուրս բերեք ձեր այդ գրողի տարած գնդացիրը։
 +
 +
― Ագուստի՛ն, ― ձայն տվեց Պիլարը քարայրում գտնվող մարդուն, հետո շրջվեց, գնաց ներս, քիչ անց երկու հոգի դուրս եկան քարայրից, մեկի ուսին գնդացիրն էր՝ եռոտանին ցցված օդում, մյուսի ձեռքին սկավառակներով լեցուն պարկը։
 +
 +
― Դու գնա իրենց հետ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը Անսելմոյին։ ― Կպառկես գնդացրի կողքին ու ոտները կպահես, որպեսզի չշարժվի։
 +
 +
Անտառի արահետով երեքը միասին վազեցին դեպի վերև։
 +
 +
Արևը լեռների այն կողմն էր տակավին։ Ռոբերտ Ջորդանն ուղղվեց, սկսեց կոճկել շալվարը, հետո ձգեց գոտին։ Ատրճանակը, որը դեռևս կապված մնացել էր բազուկին, դրեց գոտուն ամրացված պատյանի մեջ, իսկ կապը գցեց վզին։
 +
 +
Մի օր հենց այս կապով էլ կխեղդեն քեզ, մտածեց նա։ Իսկ սա իրենն արեց։ Նա պատյանից հանեց ատրճանակը, պահունակը դուրս քաշեց, պատյանի վրայի փամփշտակալից մի փամփուշտ վերցրեց, դրեց արձակվածի տեղն ու պահունակը նորից ետ իր տեղը հրեց։
 +
 +
Ծառերի արանքով նա հիմա նայում էր Պրիմիտիվոյին, որը մի ձեռքով ձիու սանձն էր պահել, մյուսով փորձում էր սպանված հեծյալի ոտքը դուրս քաշել ասպանդակից։ Սպանվածը երեսնիվայր կախված էր ձյան վրա, և իրեն թվաց, որ Պրիմիտիվոն նրա գրպաններն է ստուգում։
 +
 +
― Վերջացրո՛ւ, ― գոռաց նա։ Ձին բեր։
 +
 +
Չոքեց, որպեսզի պարանե ներբանով կոշիկներն հագնի, և ծունկը դիպավ Մարիային, որը ննջապարկում շորերն էր հագնում։ Աղջկա գոյությունը լրիվ մոռացել էր։
 +
 +
Այդ ձիավորի մտքով բոլորովին չէր անցնում, որ այսպիսի բան կարող է պատահել, մտածեց նա։ Նա ոտնահետքեր չէր որոնում, տագնապելու ոչ մի պատճառ երևի չուներ, որ այդպես, առանց որևէ բանից զգուշանալու հանգիստ առաջ էր գնում։ Նա չէր նկատել նույնիսկ բարձունքի պահակակետը տանող ոտնահետքերը։ Հավանաբար այս սարերում պարեկող հեծելազորայիններից մեկն էր։ Հիմա որ տեսնեն ուշացավ, հետքը կբռնեն ու կգան։ Եթե ձյունը մինչև այդ չհալչի ու հետքերը չկորչեն, մտածեց նա, կամ եթե իրենց՝ պարեկներին մի բան չպատահի։
 +
 +
― Դու լավ կանես, ― ասաց Պաբլոյին, ― գնաս ներքև։
 +
 +
Բոլորը դուրս էին եկել և հրացանները ձեռքներին, նռնակները գոտիներից կախած կանգնել էին քարայրի դիմաց։ Պիլարը Ռոբերտ Ջորդանին երկարեց նռնակներով լցված կաշվե պայուսակը, նա վերցրեց երեք նռնակ ու տեղավորեց գրպաններում։ Հետո մտավ քարայր, գտավ ուսապարկերը, բացեց այն մեկը, որի մեջ ավտոմատն էր, հանեց միմյանցից անջատված կոթն ու փողը, միացրեց, մի պահեստատուփը հագցրեց տեղը, երեք հատ էլ դրեց գրպանը։ Ուսապարկը կողպեց ու գնաց դեպի դուռը։ Այս էլ քեզ երկու գրպան երկաթեղեն, մտածեց նա։ Հուսանք, որ կարերը կդիմանան։ Քարայրից դուրս եկավ ու Պաբլոյին ասաց․
 +
 +
― Ես գնում եմ վերև։ Ագուստինը գիտի՞ գնդացրից կրակել։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Պաբլոն։ Նա նայում էր Պրիմիտիվոյին, որը ձին ետևը գցած գալիս էր դեպի իրենց կողմը։ ― Mira que caballo, ― ասաց նա։ ― Տե՛ս, ի՜նչ ձի է։
 +
 +
Մոխրագույն հսկան քրտնած էր ու սրթսրթում էր։ Ռոբերտ Ջորդանը թփթփացրեց ձիու վզակոթը։
 +
 +
― Տանեմ մյուսների մոտ, ― ասաց Պաբլոն։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ոտնահետքերը այստեղ են բերում։ Հիմա պետք է այնպես անենք, որ այստեղից տանեն։
 +
 +
― Ճիշտ ես, ― համաձայնեց Պաբլոն։ ― Կքշեմ կհեռանամ, հետո, երբ ձյունը հալչի, կբերեմ մյուսների մոտ։ Այսօր, Ingles, դու շատ խելացի ես։
 +
 +
― Մեկի ուղարկիր ներքև, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Իսկ մենք պետք է վերև գնանք։
 +
 +
― Կարիք չկա, ― ասաց Պաբլոն։ ― Այդ կողմերով ձիավորներն անցնել չեն կարող։ Բայց մենք կարող ենք, մենք կարող ենք և՛ այդտեղով, և՛ էլի երկու ուրիշ ճանապարհներով։ Եկեք, ավելի լավ է, այնպես անենք, որ ավելորդ հետքեր չթողնենք, եթե պատահի, որ ինքնաթիռներ գան։ Պիլար, գինու bota֊ն տուր։
 +
 +
― Որպեսզի հարբես ու անջատվես, ― ասաց Պիլարը։ ― Դրա փոխարեն սրանք վերցրու։ ― Պաբլոն ձեռքը գցեց, երկու նռնակ առավ ու տեղավորեց գրպաններում։
 +
 +
― Que va, հարբես, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ծանր է, ծանր է վիճակը։ Տուր, տուր bota֊ան։ Սա ջրի բան չէ։ Թևերը բարձրացրեց, սանձն առավ ձեռքն ու թռավ֊նստեց թամբին։ Խնդմնդաց, շոյեց անհանգիստ ձիուն։ Ռոբերտ Ջորդանը տեսավ, թե ինչպիսի քնքշանքով նա սրունքները սեղմեց ձիու լանջերին։
 +
 +
― Que caballo mas bonito,<ref>Ինչ գեղեցիկ ձի (իսպ․)։</ref> ― ասաց նա ու նորից շոյեց մոխրագույն հսկային։ ― Que caballo mas hermoso:<ref>Ինչ հոյակապ ձի (իսպ․)։</ref> Գնանք։ Ինչքան շուտ հեռանանք, այնքան լավ։
 +
 +
Կռացավ, պատյանից հանեց թեթև ավտոմատը, որն իրականում գնդացիր էր՝ հարմարեցված ատրճանակի իննմիլիմետրանոց փամփուշտներին։
 +
 +
― Տես ոնց են զինված, ― ասաց նայելուց հետո։ ― Տես ինչ ժամանակակից հեծելազոր ունեն։
 +
 +
― Դա է այդ ժամանակակից հեծելազորը, տես ոնց է երեսնիվայր պառկել, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Vamonos: Անդրես, դու ձիերը թամբիր ու պատրաստ սպասիր։ Եթե կրակոց լսես, ձիերը կառնես ու կգաս դեպի անտառի կածանը։ Զենք վերցրու, ձիերին թող կանայք հետևեն։ Ֆերնանդո, տես պարկերս չմնան։ Գլխավորը դրանք են։ Դու էլ հետևիր պարկերին, ― ասաց Պիլարին։ ― Ստուգիր, տես, որ չմնան, դրանք պետք է բերվեն։ Vamonos, ― ասաց։ ― Գնացինք։
 +
 +
― Մենք Մարիայի հետ ինչ֊որ անհրաժեշտ է այստեղից տանել կպատրաստենք, ― ասաց Պիլարը։ Հետո գլխով ցույց տվեց Պաբլոյին, որ նախրորդի նման ծանր֊ծանր հեծել էր մոխրագույն, վախից պնչերը լայնացած ձին և ավտոմատի պահեստատուփն էր տեղավորում։ ― Նայի՛ր, տեսնո՞ւմ ես ոնց է շուռ տվել դրան այդ ձին։
 +
 +
― Երկու հատ այդպիսի ձի պիտի ունենայի, ― ոգևորված ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Փորձանք է քո այդ ձին։
 +
 +
― Որ այդպես է ջորիով կգոհանամ, ― քմծիծաղեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Դրա գրպանները մաքրեք, ― ասաց Պիլարին, գլխով ցույց տալով ձյան վրա երեսնիվայր ընկած մարդուն, ― և ինչ գտնվի՝ նամակ լինի, թուղթ, դրեք ուսապարկիս դրսի գրպանը։ Ինչ գտնվի, հասկացա՞ր։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Vamonos:
 +
 +
Պաբլոն գնում էր առջևից, երկու տղամարդիկ հետևում էին նրան և խուսափելով ավելորդ հետքեր թողնելու վտանգից, գնում էին իրար ետևից։ Ռոբերտ Ջորդանը ավտոմատը գցել էր ուսը, փողն արել էր դեպի գետին ու ձեռքով պահել էր առջևի կանթից։ Եթե սպանվածի ավտոմատի փամփուշտները համընկնեին սրան, մտածեց նա։ Բայց չեն համընկնի։ Նրանը գերմանական է։ Սա Կաշկինինն էր, ծերուկինը։
 +
 +
Արևը բարձրացել էր սարերի թիկունքից։ Տաք քամի էր փչում, և ձյունը հալչում էր։ Ուշ գարնան հաճելի առավոտ էր։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց ետ ու տեսավ Մարիային, որ հիմա կանգնած էր Պիլարի կողքին։ Աղջիկը վազեց դեպի արահետը։ Ռոբերտ Ջորդանը ոտը կախ գցեց, որպեսզի Պրիմիտիվոն առաջ ընկնի։
 +
 +
― Ասա՛, ես կարո՞ղ եմ քեզ հետ գալ, ― ասաց աղջիկը։
 +
 +
― Ո՛չ։ Պիլարին օգնիր։
 +
 +
Աղջիկը ձեռքը դրել էր նրա թևին ու գնում էր ետևից։
 +
 +
― Ո՛չ։
 +
 +
― Աղջիկը շարունակեց կիպ քայլել ետևից։
 +
 +
― Ես կարող եմ գնդացրի ոտները պահել, այն, ինչ ասում էիր Անսելմոյին։
 +
 +
― Դու ոչ մի ոտ էլ չես պահի։
 +
 +
Աղջիկը հավասարվեց նրան ու ձեռքը տարավ գրպանը։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց նա։ ― Ավելի լավ է դու հոգ տանես քո հարնսության շապիկին։
 +
 +
― Դե քանի որ գնում ես, համբուրի՛ր ինձ, ― ասաց աղջիկը։
 +
 +
― Դու ամոթ չունես, ― ասաց նա։
 +
 +
― Չունեմ, ― ասաց աղջիկը։ ― Բոլորովին։
 +
 +
― Ետ դարձիր։ Մենք շատ գործ ունենք։ Կարող է դեռ մարտ էլ մղենք, եթե ձիու հետքերով գան։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց աղջիկը։ ― Դու տեսա՞ր նրա կրծքի նշանը։
 +
 +
― Տեսա։ Իհարկե տեսա։
 +
 +
― Քրիստոսի սիրտն էր։
 +
 +
― Այո։ Բոլոր նավառացիների կրծքին էլ այդ նշանն է։
 +
 +
― Եվ դու կրակեցիր դրան։
 +
 +
― Ոչ։ Մի քիչ ցած։ Դե բավական է, ետ դարձիր։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց աղջիկը։ ― Ես ամեն ինչ տեսա։
 +
 +
― Դու ոչ մի բան չտեսար, ի՞նչ տեսար։ Ինչ֊որ մա՞րդ։ Ինչ֊որ հեծյա՞լ։ Vete: Ետ դարձիր։
 +
 +
― Ասա, որ սիրում ես ինձ։
 +
 +
― Ո՛չ։ Հիմա՝ ո՛չ։
 +
 +
― Հիմա չե՞ս սիրում։
 +
 +
― Dejamos:<ref>Թողնենք դա (իսպ․)։</ref> Ետ դարձիր։ Հասկացի՛ր, հնարավոր չէ միևնույն պահին սիրել և գործ անել։
 +
 +
― Ես հիմա կգամ քեզ հետ ու երբ դու սկսես կրակել, գնդացրի ոտները կպահեմ, հետն էլ քեզ կսիրեմ։
 +
 +
― Դու խելագար ես։ Հենց հիմա ետ դարձիր։
 +
 +
― Ես խելագար չեմ, ― ասաց աղջիկը։ ― Ես սիրում եմ քեզ։
 +
 +
― Ուրեմն ետ դարձիր։
 +
 +
― Լավ։ Կգնամ։ Իսկ եթե դու ինձ չես սիրում, իմացիր, ես քեզ այնքան եմ սիրում, որ երկուսիս էլ բավական է։
 +
 +
Նա նայեց աղջկան ու ժպտաց՝ շարունակելով մնալ իր մտքերի հետ։
 +
 +
― Եթե կրակոց լսեք, ― ասաց նա, ― ձիերն առեք եկեք։ Պիլարին օգնիր, որպեսզի ուսապարկերս տեղ հասցնի։ Հնարավոր է, որ ոչինչ էլ չլինի։ Հույս ունեմ, որ չի լինի։
 +
 +
― Գնացի, ― ասաց աղջիկը։ ― Տես ինչ ձի է հեծել Պաբլոն։
 +
 +
Մոխրագույն հսկան գնում էր դեպի վեր։
 +
 +
― Գնա։ Այո։ Դե գնա։
 +
 +
― Գնացի։
 +
 +
Աղջկա կծկված բռունցքը Ռոբերտ Ջորդանի գրպանում ուժեղ սեղմվեց ազդրին։ Նա նայեց աղջկան՝ նրա աչքերի մեջ արցունքներ կային։ Նա բռունցքը հանեց գրպանից, երկու թևերով փարվեց Ռոբերտ Ջորդանի վզին ու համբուրեց։
 +
 +
― Գնացի, ― ասաց աղջիկը։ ― Me voy: Գնացի։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց ետ և տեսավ, որ աղջիկը կանգնել մնացել էր այնտեղ, առավոտյան արևի առաջին շողերն ընկել էին նրա թուխ դեմքի, ոսկեշեկ մազերի վրա։ Աղջիկը բռունցքը բարձրացրեց, ողջունեց իրեն, հետո շրջվեց ու գլուխը կախ արահետով իջավ։
 +
 +
Պրիմիտիվոն դարձավ, նայեց աղջկա ետևից։
 +
 +
― Սիրուն աղջիկ կլիներ, եթե մազերն այդպես կարճ չխուզեին, ― ասաց նա։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա ուրիշ բանի մասին էր մտածում։
 +
 +
― Անկողնում ո՞նց է, ― հարցրեց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Ի՞նչ։
 +
 +
― Անկողնում։
 +
 +
― Բերանդ քեզ արա։
 +
 +
― Ի՞նչ ես նեղանում, երբ․․․
 +
 +
― Վերջացրո՛ւ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա զննում էր տեղանքի դիրքը։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսաներկուերորդ==
 +
 +
― Սոճու ճյուղեր կտրտիր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը Պրիմիտիվոյին, ― և արագ բեր այստեղ։ Գնդացրի տեղը, ― ասաց Ագուստինին, ― ինձ դուր չի գալիս։
 +
 +
― Ինչո՞ւ։
 +
 +
― Դիր այնտեղ, ― Ռոբերտ Ջորդանը մատով ցույց տվեց տեղը։ ― Հետո կասեմ, թե ինչու։ Այդպես։ Սպասիր օգնեմ։ Այսպես, ― ասաց ու պպզեց։
 +
 +
Երկարավուն, նեղ ճեղքի միջով նա նայեց երկու կողմի ժայռերի բարձրությանն ու ինչ֊որ հաշվարկ արեց։
 +
 +
― Ավելի հեռու պետք է դնել, ― ասաց նա։ ― Մի քիչ էլ։ Լավ է։ Թող առայժմ այսպես մնա, հետո ոնց որ պետք է, այնպես էլ կանենք։ Այսպես։ Քարեր բեր։ Մեկը դիր այստեղ։ Մեկն էլ կողքը։ Տեղ թող, որպեսզի փողը ազատ շարժվի։ Քարը մի քիչ մոտ քաշիր։ Անսելմո, գնա քարայրից կացինը բեր։ Արագ։ Բա դուք գնդացրի համար խրամատ չե՞ք ունեցել, ― ասաց Ագուստինին։
 +
 +
― Միշտ այստեղ ենք դրել։
 +
 +
― Կաշկինը ձեզ չի՞ ասել, որ սա հարմար տեղ չէ։
 +
 +
― Ոչ։ Գնդացիրը բերել են նրա գնալուց հետո։
 +
 +
― Բերողը չէ՞ր իմանում դրա գործածությունը։
 +
 +
― Ոչ։ Բեռնակիրները բերին։
 +
 +
― Այ թե գործ են անում, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բերեցին, տվեցին ու վերջ, հա՞, առանց որևէ հրահանգի։
 +
 +
― Հա, բերեցին ու տվեցին, ոնց որ նվեր են տալիս։ Մեկը մեզ, մեկն էլ Էլ Սորդոյին։ Չորս հոգի էին։ Անսելմոն էլ առաջնորդն էր։
 +
 +
― Զարմանալի է, ոնց էլ չորս հոգով անվնաս անցել են ռազմաճակատի գիծը։
 +
 +
― Իմ մտքով էլ անցավ այդ բանը, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ասացի սրանց ուղարկողը մտածել է, որ կգնան֊կկորչեն, բայց Անսելմոն բերել ու բարեհաջող տեղ է հասցրել։
 +
 +
― Դու օգտագործման ձևը գիտե՞ս։
 +
 +
― Այո։ Մի քանի անգամ փորձել եմ։ Գիտեմ։ Պաբլոն էլ գիտի։ Պրիմիտիվոն էլ։ Գիտի նաև Ֆերնանդոն։ Քարայրում քանդել ու հավաքել ենք սեղանի վրա։ Մի անգամ երկու օր չէինք կարողանում հավաքել։ Վերջերս ձեռք չենք տվել։
 +
 +
― Հիմա կրակո՞ւմ է։
 +
 +
― Այո։ Բայց չենք թողնում, որ գնչուն ու մյուսները հետը խաղ անեն։
 +
 +
― Հիմա նայիր։ Տես, թե ինչու ձեր դրած տեղը հարմար չէ։ Տեսնո՞ւմ ես այս երկու կողմի ժայռերը, սրանք այնքան մեզ չեն պաշտպանում, ինչքան թևերից մեզ վրա հարձակվողներին։ Այս տիպի գնդացրի համար պետք է այնպիսի դիրք ընտրել, որ կրակի տակ առնվող տարածությունը հարթ լինի։ Որպեսզի կարողանաս թևերին էլ կրակել։ Տեսնո՞ւմ ես։ Նայիր։ Հիմա մենք այդ ամբողջ տարածության վրա իշխում ենք։
 +
 +
― Տեսնում եմ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Բանն այն է, որ մենք երբեք չենք պաշտպանվել, միշտ հարձակվել ենք, բացի այն կռվից, երբ մեր քաղաքը գրավեցին։ Գնացքի ժամանակ զինվորներն էին maquina֊յից կրակում։
 +
 +
― Ուրեմն հիմա բոլորս միասին կսովորենք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ընդամենը մի քանի բան է, որ պիտի հետևենք, որպեսզի ճիշտ կատարվի։ Իսկ գնչուն ո՞ւ ր է, նա այստեղ պետք է լիներ։
 +
 +
― Չգիտեմ։
 +
 +
― Իսկ որտե՞ղ կարող է լինել։
 +
 +
― Չգիտեմ։
 +
 +
Պաբլոն գնացել֊հասել էր կիրճը, հետո եկել ու շրջան էր անում հարթ բացատում, որի վրա ուղղված էր գնդացիրը։ Ռոբերտ Ջորդանը հայացքով հետևում էր նրան, նա նորից քշեց ցած՝ դեպի կիրճը, վերև բերող ոտնահետքերի կողքին ներքև տանող հետքեր թողնելով։ Հասավ ծառերին, թեքվեց ձախ ու անհետացավ։
 +
 +
Հուսանք, որ հեծելազորի դիմաց դուրս չի գա, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը, թե չէ, վախենում եմ, կքաշի֊կբերի այստեղ։
 +
 +
Պրիմիտիվոն սոճու ճյուղեր բերեց, Ռոբերտ Ջորդանը դրանցով կամար կապեց գնդացրի վրա։
 +
 +
― Էլի բեր, ― ասաց նա։ ― Հարկավոր է երկու գնդացիրների համար նույնպես ծածկ սարքել։ Սա այնքան էլ հաջող չեղավ, բայց ոչինչ, կացինը որ բերեն, կանենք ոնց որ պետք է։ Լսիր, ― ասաց, ― եթե ինքնաթիռների ձայն լսես, քեզ գցիր ժայռի ստվերին ու պառկիր փորիդ վրա։ Ես այստեղ կլինեմ, գնդացրի մոտ։
 +
 +
Հիմա որ արևը բարձրացել էր ու տաք քամի էր փչում, հաճելի էր ժայռի արևոտ կողմում։ Չորս ձի, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Երկու կին, ես, Անսելմոն, Պրիմիտիվոն, Ֆերնանդոն, Ագուստինը, ո՞նց էր, գրողը տանի, այն եղբոր անունը, դա էլ ութ։ Գչնչուին չեմ հաշվել։ Նա էլ ինը։ Պաբլոյին էլ որ գումարենք, կանի տասը, բայց նա արդեն իր ձին նստեց֊գնաց։ Անդրես։ Մի եղբոր անունը Անդրես է, մյուսինը՝ Էլադիո։ Արեց տասը։ Կես ձի էլ չի հասնում յուրաքանչյուրին։ Ասենք երեքը մնան այստեղ մարտը ընդունելու, չորսը հեռանան, Պաբլոյին էլ որ հաշվենք, հինգը։ Մնացին էլի երկուսը։ Էլադիոն էլ՝ երեք։ Բայց ո՞ւր է նա, գրողը տանի։
 +
 +
Աստված գիտի, թե ինչ կլինի Սորդոյին, եթե պարեկներն ընկնեն ձիերի հետքերի վրա։ Դաժան բան էր ձյան այդպես անժամանակ դադարելը։ Բայց արդեն արագ կհալչի, և ամեն ինչ կհարթվի։ Սակայն ոչ Սորդոյի համար։ Նրա համար վախենամ արդեն ուշ է։
 +
 +
Եթե հաջողվի այսօր մարտից խուսափել, մենք վաղվա մեր գործը կկարողանանք գլուխ բերել թեկուզ միայն այս ուժերով։ Գիտեմ, որ կկարողանանք։ Գուցե ոչ այնքան էլ լավ։ Ոչ այնպես, ինչպես պետք է, ոչ անթերի, բայց կկարողանանք, եթե բոլորս էլ ինչպես պետք է լծվենք գործին։ Եթե հաջողվի այսօր մարտից խուսափել։ Իսկ եթե չհաջողվի, թող աստված մեզ օգնի։
 +
 +
Այս պահին սրանից լավ նստել֊սպասելու տեղ դժվար թե լինի։ Հիմա այստեղից շարժվելն իմաստ չունի, որովհետև ոտնահետքեր կթողնենք։ Հարմար տեղ է, եթե գործերը վատ ընթացք ստանան, հնարավոր է երեք տարբեր ճամփաներով դուրս պրծնել։ Երբ մութն ընկնի, կարող ենք վերադառնալ և լուսաբացին պայթեցնել կամուրջը։ Չեմ հասկանում, թե ինչու էի ես այդքան մտածում, տանջվում։ Հիմա թվում է, թե շատ հեշտ է։ Միայն ինքնաթիռները ժամանակին գան, գոնե այս անգամ ժամանակին օդ բարձրանան։ Ուրիշ բան չեմ ուզում։ Վաղը երկինք ու գետին խառնվելու են իրար։
 +
 +
Այսօր կամ շատ հետաքրքիր օր կլինի, կամ շատ տաղտկալի։ Փառք տանք աստծուն, որ այդ ձին հեռացրինք։ Հիմա նույնիսկ եթե հետքերի վրա ընկած այստեղ գան, բացատում պիտի կանգնեն և շրջվեն ու գնան Պաբլոյի հետքերով։ Տեսնես ո՞ւր գնաց այդ քավթառ խոզը։ Հիմա որձ իշայծամի նման հետքերը խառնելով, խառնելով կգնա, մինչև ձյունը հալվի, հետո կպտտվի ու նորից կգա այստեղ։ Բայց այդ ձին նրան լրիվ խելքահան արեց։ Այնպես որ, կարող է նույնիսկ չվերադառնալ։ Ինչ անում է անի։ Ոնց եղել է մինչև հիմա, այնպես էլ լինելու է։ Եթե հիմա մեկն ասի, որ Էվերեստը ուսերին կառնի, դրան ավելի կհավատամ, քան Պաբլոյին։
 +
 +
Ինձ թվում է, որ գնդացիրը այս ժայռերի մեջ քողարկելը շատ ավելի խելացի է, քան խրամատ փորելը, որովհետև փորելը չվերջացրած կարող են պարեկները գալ, ինքնաթիռները կնկատեն վերևից։ Ճիշտը սա է, պետք է նստել ու սպասել, սպասել այնքան, ինչքան հնարավոր է։ Պետք է խուսափել մարտից։ Ես պետք է կամուրջը պայթեցնեմ։ Ես պիտի ուսապարկս վերցնեմ ու Անսելմոյի հետ գնամ կամուրջ։ Իսկ ո՞վ է ձեզ ծածկելու, եթե այստեղ կռիվ սկսվի։
 +
 +
Այդ պահին, երբ նայում էր չորսբոլորը, ձախից, ժայռերի մեջ երևաց գնչուն։ Խաղալով, օրորվելով սրունքների վրա, կարաբինն անփութորեն կախ գցած ուսից, թուխ դեմքը ժպիտով ողողված, ամեն ձեռքին մի մեծ սպանված նապաստակ ոտից պահած՝ բարձրանում էր գնչուն։
 +
 +
― Hola, Ռոբերտո, ― կանչեց նա ուրախ֊զվարթ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ձեռքը տարավ բերանը, գնչուն վախեցած նայեց շուրջը, հետո ժայռերի վրայից սահելով իջավ։ Ռոբերտ Ջորդանը պպզել էր գնդացրի կողքը, ծածկի տակ, գնչուն նապաստակները գցեց ձյան վրա ու ինքն էլ պպզեց։ Ռոբերտ Ջորդանը նայեց նրան։
 +
 +
― Տո hijo de la gran puta,<ref>Պոռնկորդի (իսպ․)։</ref> ― ասաց ցածրաձայն, ― այդ ո՞ւր էիր թրև գալիս, կեղտոտ։
 +
 +
― Սրանց ետևից էի ընկել, ― ասաց գնչուն, ― սիրվատում էին ձյուների մեջ։
 +
 +
― Իսկ քո պահակակե՞տը։
 +
 +
― Նոր էի գնացել, ― շշնջաց գնչուն։ ― Ի՞նչ է պատահել։ Վտա՞նգ կա։
 +
 +
― Հեծելազոր է շրջում։
 +
 +
― Redios,<ref>Տեր իմ աստված (իսպ․):</ref> ― ասաց գնչուն։ ― Դու տեսե՞լ ես իրենց։
 +
 +
― Հենց այս պահին էլ մեկը ճամբարում է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Եկել էր նախաճաշի։
 +
 +
― Ուրեմն դա էր, ես էլ մտածում էի, թե ինչ կրակոցի ձայն է, ― ասաց գնչուն։ ― Ես դրա կաթը։ Այստեղի՞ց է անցել։
 +
 +
― Այստեղից։ Քո պահակակետով։
 +
 +
― Ay, mi madre,<ref>Ախ, մայր իմ (իսպ․)։</ref> ― ասաց գնչուն։ ― Այս ինչ խեղճ ու դժբախտ մարդ եմ ես։
 +
 +
― Եթե գնչու չլինեիր, կգնդակահարեի քեզ։
 +
 +
― Ոչ, Ռոբերտո։ Այդպես մի ասա։ Ներիր ինձ։ Այդ նապաստակներն էին։ Լույսը դեռ չէր բացվել, որձն սկսեց ոստոստել ձյան վրա։ Ինչ իրարանցո՜ւմ էր, հնարավոր չէ պատկերացնել։ Գնացի աղմուկի ուղղությամբ, հեռացել էին արդեն։ Հետքերը բռնեցի ու շարժվեցի առաջ, տեսնեմ մի բարձրունքի վրա իրար կողքի կանգնել են ձյուների մեջ։ Խփեցի։ Տես ինչ չաղ են։ Այն էլ հիմա, այս ամսին։ Գիտե՞ս, թե ինչեր կարող է պատրաստել Պիլարը սրանցով։ Ռոբերտո, ցավում եմ, որ այդպես եղավ։ Սպանե՞լ եք ձիավորին։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Դո՞ւ։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Que tio,<ref>Ինչպիսի կտրիճ (իսպ․)։</ref> ― ասաց գնչուն՝ բացահայտորեն շողոքորթելով։ ― Դու իսկական հրաշք ես։
 +
 +
― Քո մերը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա չկարողացավ չժպտալ գնչուին։ ― Լավ, վերցրու նապաստակներիդ ու գնա մի բան բեր ճամբարից նախաճաշենք։
 +
 +
Ձեռքը երկարեց ու շոշափեց երկարավուն, ծանր, թավամորթ, երկարականջ, երկարոտիկ, սև, ձյան վրա բաց աչքեով անկենդան պառկած նապաստակները։
 +
 +
― Այո, չաղ են, ― ասաց։
 +
 +
― Չա՜ղ, ― ասաց գնչուն։ ― Դրանից մի֊մի տաշտ ճրագու դուրս կգա։ Այսպիսի նապաստակներ ես երազում էլ չէի տեսել։
 +
 +
― Դե լավ, գնա՛, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― նախաճաշը վերցրու և արագ ետ դարձիր, Պիլարին ասա, թող այդ requete<ref>Միապետական կուսակցության զինվորական կազմակերպության անդամ։</ref>֊ի փաստաթղթերը տա քեզ, որպեսզի բերես ինձ։
 +
 +
― Ռոբերտո, բարկացած չես ինչ վրա, չէ։
 +
 +
― Բարկացա՞ծ։ Կատաղած եմ։ Իսկ եթե մի հոգի չլիներ, այլ մի ջոկա՞տ։
 +
 +
― Redios, ― ասաց գնչուն։ ― Իրավունք ունես։ Ճիշտ ես։
 +
 +
― Լսիր։ Սրանից հետո այդպիսի բաներ չանես։ Երբեք։ Եթե ասում եմ կգնդակահարեմ, ես դա հենց այնպես, խոսքի համար չէ, որ ասում եմ։
 +
 +
― Անշուշտ։ Բայց այստեղ ուրիշ մի բան կա։ Երկու նապաստակ միանգամից, հազիվ թե այլևս ինձ հանդիպի։ Մարդու կյանքում մի անգամ է այսպիսի բան լինում։
 +
 +
― Anda,<ref>Գնա (իսպ․)։</ref> ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Եվ շտապ ետ դարձիր։
 +
 +
Գնչուն վերցրեց երկու նապաստակներն ու ժայռերի վրայով սահեց ցած։ Ռոբերտ Ջորդանը դիմացի նեղ բացվածքի միջով նորից սկսեց նայել բացատին, ավելի այն կողմ ընկած սարալանջերին։ Երկու ագռավ գլխավերևում պտույտ տվին, հետո թառեցին սոճու վրա։ Երրորդ մի ագռավ էլ միացավ նրանց։ Սրանք են իմ դետերը, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Քանի դեռ հանգիստ են, կնշանակի այդ կողմով եկող չկա։
 +
 +
Այս էլ գնչուն, մտածեց նա։ Իսկապես որ բանի պետք չէ։ Քաղաքականությունից բոբիկ, անկարգապահ, դրա վրա երբեք չես կարող հույս դնել։ Բայց վաղը նա ինձ պետք է։ Նրա համար էլ վաղը գործ կա։ Գնչուն պատերազմի մասնակից, լսելն իսկ տարօրինակ է։ Դրանց զինվորական ծառայությունից պետք է ազատել, ճիշտ այնպես, ինչպես քաղաքական ու կրոնաբարոյական նկատառումներով ծառայությունից հրաժարվողների են ազատում։ Կամ, ասենք, ֆիզիկական ու մտավոր պակասություններով մարդկանց։ Միևնույն է, դրանք ոչ մի բանի պիտանի չեն։ Բայց ո՞վ է այս պատերազմում քաղաքական ու կրոնաբարոյական նկատառումներ հաշվի առնում։ Ոչ մեկին էլ հիմա չեն ազատում։ Բոլորին հավասարապես պատերազմն առնում է իր հորձանուտի մեջ։ Ահա, եկավ այս անբանների խմբին էլ հասավ։ Սրանց էլ առավ իր հորձանուտի մեջ։
 +
 +
Ագուստինն ու Պրիմիտիվոն նոր ճյուղեր բերեցին, Ռոբերտ Ջորդանը գնդացիրն այնպես ծածկեց, որ օդից չերևա, իսկ անտառի կողմից եկողներին շատ բնական թվա։ Հետո նրանց ցույց տվեց ապառաժուտ այն բարձրունքը, որն ամենահարմար դիտակետը կարող էր լինել, այդտեղից և՛ դիմացի բացատն է երևում, և՛ աջ կողմը։ Ձախակողմյան միակ անցքին ինքը կհսկի։
 +
 +
― Եթե որևէ մեկին տեսնես, չկրակես, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Մի փոքրիկ քար վերցրու ու ցած գլորիր, հրացանով էլ նշան տուր, այսպես, ― հրացանն այնքան բարձրացրեց, կարծես ինչ֊որ բանից գլուխը պաշտպանելու համար։ ― Իսկ որ այսպես անես, կիմանանք, թե քանի հոգի են, ― հրացանը մի քանի անգամ բարձրացրեց ու իջեցրեց։ ― Եթե հետևակ լինի, հրացանի փողը դեպի ներքև պահիր։ Այսպես։ Չկրակես, մինչև maquina֊ն չսկսի։ Նշան կբռնես մարդկանց ծնկին, այդ բարձունքից այդպես պետք է կրակել։ Եթե երկու անգամ սուլեմ, կիջնես ու ժայռերի տակով կգաս այստեղ, maquina֊յի մոտ։
 +
 +
Պրիմիտիվոն հրացանը բարձրացրեց։
 +
 +
― Հասկացա, ― ասաց։ ― Շատ պարզ է։
 +
 +
― Ուրեմն նախ մի փոքրիկ քար ես գլորում, որպես նախազգուշացում, հետո ցույց ես տալիս ուղղությունն ու եկողների քանակը։ Բայց տես, որ չնկատվես։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Իսկ կարո՞ղ եմ նռնակ գցել։
 +
 +
― Ոչ, քանի maquina֊ն չի սկսել կրակել։ Որովհետև հեծելազորը կարող է ձիու հետքերով գալ և նորից շրջվել ու գնալ Պաբլոյի հետքերով։ Պիտի ջանանք մարտից խուսափել, եթե դա հնարավոր է։ Ամեն կերպ պիտի խուսափենք։ Դե հիմա գնա։
 +
 +
― Me voy, ― ասաց Պրիմիտիվոն և հրացանը կողքից քարշ տալով սկսեց մագլցել ապառաժուտ բարձունքն ի վեր։
 +
 +
― Ագուստին, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― դու հիմա ինձ ասա, թե ինչ գիտես այս գնդացրից։
 +
 +
Բարձրահասակ, սև, մազակալված դեմքով, փոս ընկած աչքերով, բարակ շրթներով, աշխատավորի կոշտացած ու խոշոր ձեռքերով Ագուստինը պպզեց։
 +
 +
― Pues,<ref>Դե (իսպ․)։</ref> կարող եմ լիցքավորել։ Նշան բռնել։ Կրակել։ Ուրիշ ոչինչ։
 +
 +
― Ուրեմն այսպես, չես կրակի մինչև քո և նրանց միջև եղած տարածությունը հիսուն մետիրց պակաս չլինի, հետո, կկրակես միայն այն ժամանակ, երբ կհամոզվես, որ գնում են դեպի քարայրը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Եղավ։ Իսկ այդ հիսուն մետրը ինչքան է։
 +
 +
― Մինչև դիմացի ժայռը։ Եթե սպա լինի, նախ նրան կխփես, հետո գնդացիրը կշրջես մյուսների վրա։ Կշրջես շատ դանդաղ, քիչ֊քիչ։ Ես Ֆերնանդոյին էլ կսովորեցնեմ կրակել։ Ամուր կպահես, որպեսզի չթռչկոտի, լավ նշան կբռնես, և իմացիր՝ ամեն անգամ վեց փամփուշտից ավելի չկրակես, եթե հնարավոր է, որովհետև փողը սկսում է վեր֊վեր թռչել։ Ամեն անգամ որ սկսում ես կրակել, կրակիր մեկի վրա, հետո հերթով անցիր մյուսներին։ Եթե հեծյալի վրա ես կրակելու, նշան բռնիր փորին։
 +
 +
― Եղավ։
 +
 +
― Այստեղ մի հոգի ևս պետք է, որպեսզի գնդացրի ոտքերը պահի, թե չէ կթռչկոտի։ Միևնույն ժամանակ էլ գնդացիրը կլիցքավորի։
 +
 +
― Իսկ դու որտե՞ղ ես լինելու։
 +
 +
― Այ, այնտեղ, դեպի ձախ, վերևում, որպեսզի ամեն կողմ տեսնեմ, բացի այդ, այս փոքր maquina֊յով էլ քո ձախ թևը կապահովեմ։ Եթե գան, կարելի է այստեղ լավ կոտորած սարքել։ Բայց մինչև լավ չմոտենան, չկրակես։
 +
 +
― Կարծում եմ, որ կարող ենք մի կոտորած սարքել։ Menuda matanza:<ref>Փոքրիկ սպանդ (իսպ․):</ref>
 +
 +
― Բայց և այնպես ավելի լավ կլինի, եթե չգան։
 +
 +
― Եթե քո այդ կամուրջը չլիներ, կարելի էր կոտորել ու հեռանալ այս վայրերից։
 +
 +
― Դա ոչ մի արժեք չէր ունենա։ Ոչ մի նպատակի չէր ծառայի։ Պատերազմը շահելու համար կամրջի պայթեցումը նշանակություն ունի։ Ծրագրված ռազմական գործողությունների մեջ դա իր դերը ունի։ Իսկ սա ոչ մի արժեք չունի։ Սա մի աննշան պատահար է։ Դատարկ բան։
 +
 +
― Que va, դատարկ բան։ Ամեն սպանվածի հետ մի ֆաշիստ պակասում է։
 +
 +
― Այո։ Բայց եթե կամուրջը պայթեցվի, մենք կկարողանանք Սեգովիան գրավել։ Նահանգի գլխավոր քաղաքը։ Դու դրա մասին մտածիր։ Դա կլինի մեր առաջին գրաված քաղաքը։
 +
 +
― Դու իսկապե՞ս հավատում ես, որ մենք կարող ենք Սեգովիան գրավել։
 +
 +
― Այո։ Հնարավոր է, եթե կամուրջն այնպես պայթեցվի, ինչպես պետք է։
 +
 +
― Լավ կլիներ, որ և՛ այստեղ կոտորեինք, և՛ այդ կամուրջը պայթեցնեինք։
 +
 +
― Ախորժակդ վատ չէ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Խոսակցության ամբողջ ընթացքում նա նայում էր ագռավներին։ Մեկը գլուխը շրջեց ինչ֊որ բանի, հետո կռավեց ու թռավ։ Մյուսը մնացել էր ծառին։ Ռոբերտ Ջորդանը նայեց Պրիմիտիվոյի կողմը՝ ապառաժուտ բարձունքին։ Պրիմիտիվոն ուշադիր դիտում էր, սակայն ոչ մի ազդանշան չէր տալիս։ Ռոբերտ Ջորդանը կռացավ, քաշեց ավտոմատի փակաղակը, ստուգեց փամփշտանոցն ու նորից գցեց իր տեղը։ Երկրորդ ագռավը շարունակում էր անշարժ մնալ ծառի վրա։ Առաջինը մի լայն շրջան գործեց և նորից եկավ թառեց ծառին։ Արևի ու գաղջ քամու շնչից հալչող ձյունը սոճիների կռացած ճյուղերից թափվում էր գետնին։
 +
 +
― Վաղը դու կոտորածի հնարավորություն կունենաս, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Լուսաբացին սղոցարանի պահակակետը պիտի ոչնչացվի։
 +
 +
― Ես պատրաստ եմ, ― ասաց Ագուստինը։
 +
 +
― Եվ ճանապարհաշինության վարպետի հյուղակը, կամրջից ներքև։
 +
 +
― Որը ասես, այն էլ կանեմ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Կարող եմ երկուսն էլ։
 +
 +
― Երկուսը չի լինի։ Պետք է նույն պահին ոչնչացվեն, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Ուրեմն որը որ ասես, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ինչքան ժամանակ է, ուզում էի մի գործ անել, մասնակցել պատերազմին։ Պաբլոն մեզ բոլորիս անգործ փտեցրեց։
 +
 +
Անսելմոն կացինն առած եկավ։
 +
 +
― Էլի՞ ես ճյուղեր ուզում, ― հարցրեց նա։ ― Ինձ թվում է, որ լավ է քողարկված։
 +
 +
― Ճյուղեր պետք չեն, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Դու հիմա երկու փոքր ծառ բեր, տնկենք այստեղ, որպեսզի այս ճյուղերն էլ ավելի բնական երևան։
 +
 +
― Հիմա բերեմ։
 +
 +
― Խորքից կտրիր, այնպես, որ կոճղերը չերևան։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը լսեց թիկունքից եկող կացնի հարվածների ձայնը։ Նայեց վերև՝ Պրիմիտիվոյին, նայեց ներքև՝ սոճուտի բացատին։ Ագռավներից մեկը դեռևս այնտեղ էր։ Հետո ականջին համաչափ, բարձրից եկող մի դզզոց հասավ։ Հայացքը բարձրացրեց՝ ինքնաթիռ էր, շատ բարձր, փոքրիկ֊փոքրիկ, գրեթե անշարժ կախված երկնքում արծաթին էր տալիս արևի շողերի տակ։
 +
 +
― Մեզ չեն տեսնի, ― ասաց նա Ագուստինին։ ― Բայց լավ է թաքնված մնանք։ Հետախույզ ինքնաթիռ է, արդեն երկրորդն է այսօր։
 +
 +
― Բա երեկվաննե՞րը, ― հարցրեց Ագուստինը։
 +
 +
― Հիմա որ հիշում եմ, թվում է վատ երազ էր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Դրանք Սեգովիայում պետք է որ լինեն։ Վատ երազը սպասում է այնտեղ, որպեսզի իրականություն դառնա։
 +
 +
Ինքնաթիռն անցել էր լեռների մյուս երեսը և արդեն չէր երևում, բայց շարժիչների ձայնը դեռևս շարունակում էր մնալ օդում։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը հայացքն իջեցրեց և նույն պահին էլ նկատեց, որ ագռավը թռավ։ Առանց որևէ կռավոցի ծառերի վրայով թռավ ու գնաց։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսաներեքերորդ==
 +
 +
― Պառկիր, ― շշնջաց Ռոբերտ Ջորդանը Ագուստինին, հետո գլուխը շրջեց և ձեռքի շարժումով պառկելու նշան արեց Անսելմոյին, որը եղևնին տոնածառի պես ուսն առած ժայռերի վրայով գալիս էր։ Ծերունին ծառը գցեց ժայռերի ետևն ու ինքն էլ ծածկվեց այնտեղ։ Ռոբերտ Ջորդանը բացատի վրայով նայում էր անտառին։ Ոչինչ չէր երևում, ոչ մի ձայն չկար, նա լսում էր միայն իր սրտի բաբախյունը, հետո ականջին քարի խփոցի ձայն հասավ, դրան հետևեց գլորվող քարակտորի շխկոցը։ Գլուխը շրջեց աջ և տեսավ, որ Պրիմիտիվոյի հրացանը հորիզոնական վիճակում չորս անգամ բարձրացավ ու իջավ։ Հետո հայացքը շրջեց ու դարձյալ նայեց անտառի բացատին, որի ձյունածածկ հարթության վրա երևում էին սմբակների շրջան գծած հետքերը։
 +
 +
― Հեծելազոր է, ― ցածրաձայն ասաց Ագուստինին։
 +
 +
Ագուստինը նայեց նրան, և նրա թուխ, փոս ընկած այտերը հեռացան իրարից ու դեմքի վրա ժպիտ գծագրվեց։ Ռոբերտ Ջորդանը նկատեց, որ նա սկսեց քրտնել։ Ձգվեց, ձեռքը դրեց Ագուստինի ուսին։ Այդ պահին անտառից չորս ձիավոր դուրս եկան, զգաց, որ Ագուստինի մկանները պրկվում են իր ձեռքի տակ։
 +
 +
Ձիավորներից մեկը գալիս էր առջևից, երեքը հետևում էին նրան։ Առաջինը գնում էր ձիու հետքերով։ Գնում էր հայացքը գետնին հառած։ Մյուսները կիսաշրջան կազմած հետևում էին նրան։ Առաջանում էին մեծագույն զգուշությամբ։ Ռոբերտ Ջորդանը պառկել էր փորի վրա, թևերը լայն բաց էր արել ու, գնդացիրն ուղղած նրանց, ուշադիր հետևում էր։ Զգում էր, թե ինչպես է սիրտը խփում ձյունոտ գետնին։
 +
 +
Առջևից ընթացող ձիավորը ձիու հետքերով եկավ հասավ այնտեղ, որտեղից Պաբլոն շուռ էր եկել ու գնացել ներքև։ Նա կանգ առավ։ Մյուսները հասան նրան և նույնպես կանգ առան։
 +
 +
Գնդացրի կապտավուն, պողպատյա փողի վրայով Ռոբերտ Ջորդանը պարզ տեսնում էր նրանց։ Նա տեսնում էր այդ մարդկանց դեմքերը, գոտիներից կախ արած սրերը, ձիերի քրտինքից մգացած կողերը, կոնաձև գլխանոցով խակի գույնի թիկնոցները և նույնպես խակի գույնի նավառական ձևով թեք դրած բերետները։ Առջևից գնացողը ձիու գլուխը շրջեց դեպի ժայռի բացվածքը, կանգնեց գնդացրին դեմ֊հանդիման, և Ռոբերտ Ջորդանը տեսավ նրա երիտասարդ, արևառ ու հողմահար թուխ դեմքը, մոտ֊մոտ նստած աչքերը, սապատավոր քիթն ու երկարավուն, սրածայր կզակը։
 +
 +
Կանգնել էր ձին այդտեղ՝ գլուխը բարձր, կուրծքն ուղիղ Ռոբերտ Ջորդանի գնդացրի փողին, թամբի աջ կողմում ամրացված պատյանի միջից դուրս էր ցցվել ավտոմատը։ Առջևից ընթացող ձիավորը ընկերներին մատով ցույց տվեց ժայռի բացվածքը, որտեղ գնդացիրն էր։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը արմունկներն ամուր հենեց գետնին և գնդացրի փողի վրայով նայեց այդտեղ, ձյան վրա կանգ առած չորս հեծյալներին։ Ետևից եկողները ավտոմատներն հանել էին պատյաններից, երկուսը դրել էին թամբի լայնքով, երրորդը գցել էր աջ կողմն ու կոթը ազդրին սեղմած պահել էր ձեռքով։
 +
 +
Հազիվ թե երբևիցե բախտ վիճակվի այսքան մոտիկ տարածությունից ու այդքան պարզ սրանցից մեկնումեկին տեսնելու և վրան նշան բռնելու, մտածեց նա։ Սովորաբար, երբ նայում էր նշանացույցից, մարդիկ նման են լինում մանրանկարների, և սատանան գիտի, թե ինչպիսի ջանքեր ես գործադրում ճիշտ նշան բռնելու համար։ Գալիս են մեծ մասամբ վազելով, ընկնում են, նորից վեր կենում ու վազում, և կրակում ես, ասենք զառիթափի ուղղությամբ, փողոցի երկայնքով, պատուհաններին։ Կամ էլ տեսնում ես, թե ինչպես են հեռվում ճանապարհով շարժվում։ Այսպես լինում է միայն գնացքների պայթեցման ժամանակ, երբ պարզ երևում են նշանացույցում, ինչպես որ հիմա այս չորսը, ու կարող ես ուղղակի հնձել։ Այս տարածության վրա նշանացույցում սովորականից երկու անգամ մեծ են երևում։
 +
 +
Դու՛, ասաց մտքում, գնդացրի փողն ուղղած առջևից եկող ձիավորի կրծքին՝ խակի գույնի թիկնոցի վրա առավոտյան արևի ճառագայթներից շողշողացող ծանուցանիշից փոքր֊ինչ աջ։ Դո՛ւ, ասաց մտքում, մտածելով արդեն իսպաներեն ու մատներով պինդ սեղմած ապահովիչը, որպեսզի ժամանակից շուտ չարձակի գնդացրի կրակի արագահաս, մահաբեր տարափը։ Դո՛ւ, կրկնեց մտքում, դու այդ երիտասարդ տարիքում մեռած ես արդեն։ Նաև դո՛ւ, ասաց մտքում, նաև դո՛ւ, նաև դո՛ւ։ Բայց թող այդ բանը տեղի չունենա։ Թող այդ բանը տեղի չունենա։
 +
 +
Նա զգաց, որ Ագուստինը ուզում էր հազալ, բայց կարողացավ պահել իրեն ու խորխը կուլ տալ։ Հետո նորից ճյուղերի արանքից նայեց գնդացրի կապտավուն, յուղած փողի վրայով՝ մատներն ապահովիչի վրա տակավին պինդ պահած, և տեսավ, որ առջևից ընթացող հեծյալը ձիու գլուխը շրջեց ու Պաբլոյի հետքերով գնաց դեպի անտառ։ Մյուսներն էլ վարգով հետևեցին նրան, և Ագուստինը ցածրաձայն ասաց․
 +
 +
― Cabrones!
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը շրջվեց, նայեց ժայռերի կողմը, ուր սուզվել էր Անսելմոն ծառի հետ մեկտեղ։
 +
 +
Գնչու Ռաֆայելը խուրջինը շալակած, հրացանն ուսին գցած ժայռերի վրայով գալիս էր իրենց կողմը։ Ռոբերտ Ջորդանը ձեռքով նշան արեց, որպեսզի թաքնվի, գնչուն պառկեց ու էլ չերևաց։
 +
 +
― Կարող էինք չորսին էլ սպանել, ― հանգիստ ասաց Ագուստինը։ Քրտինքը դեռ չէր չորացել նրա վրա։
 +
 +
― Այո, ― շշունջով պատասխանեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց թե կրակելուց հետո ինչեր կարող էին պատահել, դժվար է ասել։
 +
 +
Հենց այդ րոպեին նորից գլորվող քարակտորի ձայն լսեց և արագ նայեց շուրջը։ Ոչ գնչուն էր երևում, ոչ Անսելմոն։ Նայեց ժամացույցին, հետո Պրիմիտիվոյին, որն անընդհատ բարձրացնում֊իջեցնում էր հրացանը։ Արդեն քառասունհինգ րոպե է, որ Պաբլոն հեռացել է այստեղից, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը և այդ պահին էլ ձիերի սմբակների դոփյուն լսեց։
 +
 +
― No te apures, ― շշուկով ասաց Ագուստինին։ ― Չանհանգստանաս։ Սրանք էլ մյուսների նման կանցնեն֊կգնան։
 +
 +
Քսան հոգուց կազմված հեծելազորային շարասյունը, նույնպիսի համազգեստով, ինչ առաջին չորսը, սրերը կողքներից կախած, հրացանները պատյաններում, զույգ֊զույգ շարված՝ եկան, շրջան գործեցին բացատում և մյուսների նման գնացին դեպի անտառը։
 +
 +
― Tu yes? ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը Ագուստինին։ ― Տեսա՞ր։
 +
 +
― Շատ էին, ― ասաց Ագուստինը։
 +
 +
― Սրանց հետ էինք գործ ունենալու, եթե մյուսներին ոչնչացնեինք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը ցածրաձայն։ Սրտի տրոփյունը չէր զգում արդեն, հիմա զգում էր հալված ձյունից թրջված վերնաշապկի թացությունը։ Դատարկության զգացողություն էր կրծքում։
 +
 +
Արևն արագ հալեցնում էր ձյունը։ Ծառաբների կողքերին ջրափոսեր էին գոյացել, գնդացրի փողի տակ, հենց իր դիմաց, ձյունը կիսով չափ հալվել, մանյակի տեսք էր ստացել, վերևից ընկնող արևի շողերից ու ներքևից եկող հողի տաք շնչից դարձել էր փխրուն։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց Պրիմիտիվոյի կողմը։ Նա ձեռքերը խաչ արեց։ Դա նշանակում էր ոչինչ չկա։
 +
 +
Ժայռերի ետևից երևաց Անսելմոյի գլուխը, Ռոբերտ Ջորդանը նշան արեց, որպեսզի նա մոտիկ գա։ Ծերունին ժայռերի վրայով սող տալով եկավ ու երեսնիվայր պառկեց գնդացրի կողքին։
 +
 +
― Շա՜տ էին, ― ասաց։ ― Շա՜տ։
 +
 +
― Ծառերն արդեն պետք չեն, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը նրան։ ― Անտառապատման գործով զբաղվելու անհրաժեշտությունը վերանում է։
 +
 +
Անսելմոն ու Ագուստինը ժպտացին։
 +
 +
― Քողարկումը քննություն բռնեց, իսկ ծառեր տնկելն հիմա վտանգավոր է, որովհետև կարող են վերադառնալ, և թերևս այնքան էլ բութ չեն։
 +
 +
Նրանց հետ խոսելու կարիքը ցույց էր տալիս, որ վտանգը լուրջ է եղել։ Վտանգի մեծությունը նա միշտ կարողացել էր որոշել հետագայում առաջացող խոսելու ցանկության ուժգնությամբ։
 +
 +
― Լավ էինք քողարկվել, չէ՞, ― ասաց նա։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ես այդ ֆաշիստների լավը։ Չորսին էլ կարող էինք սպանել։ Դու տեսա՞ր նրանց, ― ասաց Անսելմոյին։
 +
 +
― Տեսա։
 +
 +
― Լսիր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանն Անսելմոյին։ ― Կգնաս քո երեկվա դիտակետը կամ ավելի լավ մի տեղ, ինքդ ընտրիր, և կհետևես ճանապարհի անցուդարձին, ոնց որ երեկ։ Լավ ուշացել ենք արդեն։ Կմնաս մինչև մութն ընկնի։ Հետո վերադարձիր, մեկ ուրիշին կուղարկենք։
 +
 +
― Բա ոտնահետքե՞րս։
 +
 +
― Ձյունը կհալչի, հետո կգնաս։ Գնա ներքևով։ Ձյունից հետո ճանապարհը ցեխոտ կլինի։ Ուշադրություն դարձրու շա՞տ են մեքենաներ անցել, թե ոչ, տես տանկերի հետքեր կա՞ն ձյան վրա։ Այսքան բան եմ ուզում քեզանից։
 +
 +
― Թույլ կտա՞ս։
 +
 +
― Անշուշտ։
 +
 +
― Քո թույլտվությամբ, ավելի լավ չի՞ լինի, եթե ես գնամ Լա Գրանխա և իմանամ, թե երեկ գիշեր ինչ է տեղի ունեցել այնտեղ, մեկնումեկին էլ հանձնարարեմ, որ այսօրվա անցուդարձը մի թղթի վրա գրի առնի, ոնց որ երեկ ես, հետո այս իրիկուն բերի֊հասցնի, կամ էլ ես գնամ֊բերեմ։
 +
 +
― Իսկ պարեկող հեծելազորից չե՞ս վախենում։
 +
 +
― Ոչ, եթե ձյունը հալվի։
 +
 +
― Լա Գրանխայում կա՞ այնպիսի մեկը, որ այդ գործն անի։
 +
 +
― Այո։ Այս գործը՝ այո։ Մի կին կա, նա կանի։ Լա Գրանխայում վստահելի կանայք շատ կան։
 +
 +
― Ես էլ եմ կարծում, որ կան, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ավելին, համոզված եմ, նրանցից մի քանիսը ուրիշ նպատակների ևս կարող են ծառայել։ Ուզո՞ւմ ես ես գնամ։
 +
 +
― Թող ծերուկը գնա։ Դու գնդացրի լեզուն գիտես, իսկ օրը երկար է։
 +
 +
― Ձյունը հենց որ հալվի, կգնամ, ― ասաց Անսելմոն։ ― Շուտով կհալվի։
 +
 +
― Ի՞նչ ես կարծում, Պաբլոյին կարո՞ղ են բռնել, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը Ագուստինին։
 +
 +
― Պաբլոն հնարամիտ է, ― ասաց Ագուստինը։ ― Հնարավո՞ր է առանց որսաշների խելոք եղջերուն  բռնել։
 +
 +
― Երբեմն՝ այո, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Բայց ոչ Պաբլոյին, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ինչ խոսք, նախկին Պաբլոյից հիմա միայն փշրանքներ են մնացել։ Բայց հենց այնպես, բախտի բերմամբ չէ, որ նա կարողացել է այս սարերում ոչ միայն կենդանի մնալ, այլև իր քեֆին, պայթելու չափ խմել, երբ ուրիշները վաղուց արդեն գլուխները դրել են պատերի տակ։
 +
 +
― Նա իսկապե՞ս այդքան հնարամիտ է։
 +
 +
― Շատ հնարամիտ է։
 +
 +
― Արտակարգ ընդունակություններ ես չնկատեցի նրա մոտ։
 +
 +
― Como que no?<ref>Ինչպե՞ս թե չէ (իսպ․):</ref> Եթե նա արտակարգ ընդունակություններ չունենար, երեկ գիշեր մահացած պիտի լիներ։ Ինձ թվում է, Ingles, որ դու քաղաքականությունից ու պարտիզանական կռիվներից շատ քիչ բան ես հասկանում։ Քաղաքականության ու այս կռիվների մեջ գլխավորն այն է, որ կարողանաս գոյությունդ շարունակել։ Տեսա՞ր, ոնց կարողացավ երեկ գիշեր իր գոյությունը շարունակել։ Այնքան էլ թրիք կերցրինք մարդուն, դու էլ, ես էլ։
 +
 +
Հիմա, երբ Պաբլոն կրկին միացել էր իրենց, Ռոբերտ Ջորդանը չէր ուզում նրա դեմ որևէ բան ասել ու զղջաց, որ նրա ընդունակությունների մասին այդպես անզգույշ ձևով արտահայտվեց։ Ինքն էլ շատ լավ գիտեր, որ Պաբլոն հնարամիտ է։ Պաբլոն էր, որ անմիջապես նկատեց կամրջի պայթեցմանը վերաբերող հրամանի բոլոր թերությունները։ Նրա նկատմամբ տածած հակակրանքն էր պատճառը, որ այդպես արտահայտվեց, արտահայտվեց ու տեղնուտեղն էլ հասկացավ, որ սխալ գործեց։ Դա էլ քեզ լարված վիճակից հետո շատախոսելու հետևանքը։ Խոսքը կտուրը գցելով դարձավ Անսելմոյին։
 +
 +
― Ո՞նց ես օրը ցերեկով Լա Գրանխա գնալու։
 +
 +
― Բավական լավ, ― ասաց ծերունին։ ― Առանց զինվորական նվագախմբի։
 +
 +
― Ու վզից կախած զանգուլակների, ― ասաց Ագուստինը։ ― Կամ էլ դրոշակ պարզած։
 +
 +
― Ո՞ր կողմով ես գնալու։
 +
 +
― Վերևով, հետո կիջնեմ ու կգնամ անտառով։
 +
 +
― Իսկ եթե բռնվե՞ս։
 +
 +
― Փաստաթղթեր ունեմ։
 +
 +
― Դա բոլորս էլ ունենք, բայց որ բռնվեցիր, մերը պիտի շտապ ուտես։
 +
 +
Անսելմոն գլուխը թափ տվեց և ձեռքը տարավ ու թփթփացրեց բաճկոնի կրծքագրպանը։
 +
 +
― Քանի՜֊քանի՜ անգամ են արդեն ստուգել, ― ասաց նա, ― բայց դեռ ոչ մի անգամ կուլ չեմ տվել։
 +
 +
― Ես կարծում եմ, որ լավ կլինի դրանց վրա մի քիչ մանանեխ քսենք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Մեր փաստաթղթերը ես պահում եմ ձախ կրծքագրպանումս, ֆաշիստներինը՝ աջ։ Այդպես չես շփոթվի, ինչքան էլ չնախատեսված դեպք լինի։
 +
 +
Երևի շատ ծանր է եղել այն պահին, երբ ձիավորների առաջին խմբի առաջնորդը մատնացույց արեց ժայռի բացվածքը, որովհետև բոլորն էլ սկսել են շատ խոսել։ Չափից շատ, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Լսիր, Ռոբերտո, ― ասաց Ագուստինը, ― ասում են, որ կառավարությունը օր֊օրի վրա աջ է թեքվում։ Ասում են Հանրապետությունում հիմա այլևս ընկեր չեն ասում միմյանց, այլ Senor և Senora։ Գուցե գրպաններիդ տեղերը փոխես, հա՞։
 +
 +
― Երբ բոլորովին աջ թեքվի, կդնեմ շալվարիս ետևի գրպանը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― այն էլ կքաշեմ մեջտեղը։
 +
 +
― Լավ, թող մնան շապիկիդ գրպանում, ― ասաց Ագուստինը։ ― Մի՞թե պատերազմը շահելու ենք, իսկ հեղափոխությունը տանուլ տալու։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց եթե մենք այս պատերազմը չշահենք, ո՛չ հեղափոխություն կմնա, ո՛չ Հանրապետություն, ո՛չ ես, ո՛չ դու, ոչ մի բան, միայն մի մեծ carajo:<ref>Հայհոյանք իսպաներեն։</ref>
 +
 +
― Ես էլ եմ այդպես ասում, ― ասաց Անսելմոն։ ― Դրա համար էլ մենք այս պատերազմը պետք է շահենք։ Պիտի հաղթենք, բայց ոչ մեկին պետք չէ գնդակահարել, ― ասաց Անսելմոն։ ― Պետք է արդարությամբ կառավարենք, թող ամեն մարդ իր մասնակցության չափով ստանա իր բաժինը։ Իսկ ովքեր կռվել են մեր դեմ, նրանց պետք է դաստիարակել, ցույց տալ իրենց սխալները։
 +
 +
― Պետք է գնդակահարել, ― ասաց Ագուստինը։ ― Պետք է գնդակահարել, այնքա՜ն գնդակահարել, այնքա՜ն։ Շատ֊շատ։
 +
 +
Աջ բռունցքը նա սկսեց խփել ձախ ձեռքի ափին։
 +
 +
― Ոչ մեկին պետք չէ գնդակահարել։ Ոչ իսկ ղեկավարներին։ Պետք է աշխատանքի միջոցով վերափոխել նրանց։
 +
 +
― Ես գիտեմ, թե ինչ աշխատանքի կդնեմ նրանց, ― ասաց Ագուստինն ու մի կտոր ձյուն գցեց բերանը։
 +
 +
― Ի՞նչ աշխատանքի, անպետք, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Երկու տեսակ, ամենափայլուն։
 +
 +
― Ասա տեսնենք։
 +
 +
Ագուստինը ևս մի կտոր ձյուն գցեց բերանը, նայեց բացատին, որտեղ քիչ առաջ հեծյալների խումբն էր երևացել։ Հետո թքեց բերանում հալված ձյունը։
 +
 +
― Vaya: Ինչ նախաճաշ է, է՜, ― ասաց։ ― Այդ զզվելի գնչուն ո՞ւր մնաց։
 +
 +
― Դե ասա, այդ ի՞նչ աշխատանք է, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Խոսի՛ր, կեղտոտ բերան։
 +
 +
― Թռիչք ինքնաթիռներից առանց պարաշյուտի, ― ասաց Ագուստինը և աչքերը փայլեցին։ ― Սա նրանց համար, ում խղճում ենք։ Մյուսներին նստեցնել ցանկապատերի ցցերին։
 +
 +
― Ստոր բաներ ես ասում, ― ասաց Անսելմոն։ ― Այդ ձևով մենք երբեք հանրապետություն չենք ունենա։
 +
 +
― Ես դրանց բոլորի ամորձիները կհանեի, ապուր կեփեի ու հիսուն կիլոմետր մեջը լող կտայի, ― ասաց Ագուստինը։ ― Երբ այն չորս հոգին եկան ու կանգ առան, երբ տեսա, որ կարող ենք չորսին էլ սպանել, ոնց որ նժույգին սպասող զամբիկ լինեի։
 +
 +
― Թեև գիտես, թե ինչու չսպանեցինք, ― հանգիստ ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ագուստինը։ ― Գիտեմ։ Բայց այնպիսի պահանջ էի զգում, կարծես կատղորած զամբիկ լինեի։ Դու դա չես հասկանա, եթե ինքդ քո վրա անձամբ չես զգացել։
 +
 +
― Լավ քրտնել էիր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես մտածեցի, որ վախից է։
 +
 +
― Վախի՞ց։ Այո, ― ասաց Ագուստինը։ ― Վախը կար, բայց կար և այն մյուսը։ Եվ այն մյուսից ավելի ուժեղ բան չկա այս կյանքում։
 +
 +
Այո, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Մենք սա անում ենք հանգիստ, անկիրք, բայց նրանք այդպես չեն, և երբեք չեն եղել։ Դա նրանց գերագույն սրբությունն է։ Դա նրանց հնագույն հավատն է, այն, որը տիրել է այստեղ մինչև Միջերկրականի հեռավոր ափերից եկած նոր կրոնի հաղթանակը։ Բայց նրանք երբեք չեն հրաժարվել այն մեկից, անթեղել են սոսկ, որպեսզի պատերազմների, ինկվիզիցիաների հետ այն նորից դուրս գա մոխիրների տակից։ Սրանք Auto de Fe֊ի ժողովուրդ են՝ հավատաքննության։ Սպանել՝ բոլորն էլ սպանում են, բայց մերը սրանցից տարբերվում է։ Իսկ դո՞ւ, ասաց ինքն իրեն, դու երբևէ չե՞ս գայթակղվել դրանով։ Չե՞ս գայթակղվել Սիեռայում։ Ոչ էլ Ուսերայո՞ւմ։ Ոչ էլ Էսթրեմադուրայում գտնվելուդ ժամանա՞կ։ Ոչ էլ երբևէ՞։ Que va, ասաց ինքն իրեն։ Գայթակղվել ես յուրաքանչյուր գնացքի պայթեցման ժամանակ։
 +
 +
Վերջ տուր քո այդ կասկածելի գրական մտորումներին բերբերների ու հին իբերացիների մասին և ընդունիր, որ քեզ ևս, ինչպես իր կամքով կռվի եկած ամեն մի զինվորի, խոստովանեն, թե ոչ, դուր է եկել սպանությունը։ Անսելմոյին դուր չի գա, որովհետև նա որսորդ է, զինվոր չէ։ Նրան էլ մի իդեալականացրու։ Որսորդները կենդանիներ են սպանում, զինվորները՝ մարդ։ Մի՛ խոսիր ինքդ քեզ, մտածեց նա։ Ոչ էլ գրական մարզանքների նյութ դարձրու դա։ Արդեն երկար ժամանակ է, որ վարակվել ես այդ ցավով։ Անսելմոյի նկատմամբ էլ արդար եղիր։ Հասկացիր, նա քրիստոնյա է։ Դա շատ հազվագյուտ բան է կաթոլիկական երկրներում։
 +
 +
Բայց այն ժամանակ ինձ թվաց, որ Ագուստինի մոտ դա վախ էր, մտածեց նա։ Բնական մարտին նախորդող պահի վախը։ Այն մյուսն է ուրեմն եղել։ Հիմա, անշուշտ, կարող է նաև գլուխ գովել։ Լավ վախեցել էր։ Ձեռքս վրան էր, զգացի։ Դե լավ, ժամանակն է, որ վերջացնենք այս խոսակցությունները։
 +
 +
― Տես այդ գնչուն ուտելիքը բերում է, թե ոչ, ― ասաց Անսելմոյին։ ― Չթողնես բարձրանա։ Հիմար է դա։ Վերցրու ինքդ բեր։ Եվ ինչքան էլ շատ բերած լինի, կուղարկես, որ էլի բերի։ Սոված եմ։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանչորսերորդ==
 +
 +
Հիմա արդեն ուշ մայիսյան առավոտ էր, երկինքը նորից բարձր էր ու ջինջ, և տաք քամին փչում էր Ռոբերտ Ջորդանի ուսերին։ Ձյունն արագ հալվում էր, իսկ նրանք նստած նախաճաշում էին։ Յուրաքանչյուրին երկու սանդվիչ էր հասել՝ մեկը մսով, մյուսը այծի պանրով։ Ծալովի դանակով Ռոբերտ Ջորդանը սոխը շերտատեց և դրեց մսի ու պանրի երկու կողերին։
 +
 +
― Բերանիդ հոտն հիմա կկտրի անտառն ու կընկնի ֆաշիստների քիթը, ― ասաց Ագուստինը՝ բերանը լիքը լցրած։
 +
 +
― Գինու տիկը տուր բերանս ողողեմ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, որ մսով ու պանրով սանդվիչները իրար հետ ուտում էր։
 +
 +
Երբեք այսպես քաղցած չէր եղել։ Ձյութի ու կաշվի մի թույլ համ տվող տկից գինի լցրեց բերանն ու կուլ տվեց, հետո մի ավելի մեծ կում արեց։ Տիկը այնպես էր պահել, որ գինին լցվում էր ուղիղ կոկորդը, գլուխըը հենել էր գնդացրի քողարկմանը ծառայող սոճու ճյուղերին, բարձրացված տկի վերին ծայրը դեմ էր առել ասեղնատերևներին։
 +
 +
― Ուզո՞ւմ ես, վերցրու այս մեկն էլ, ― ասաց Ագուստինը՝ գնդացրի վրայով ձեռքի սանդիվչը մեկնելով նրան։
 +
 +
― Ոչ։ Շնորհակալություն։ Դու կեր։
 +
 +
― Չեմ կարող։ Սովոր չեմ առավոտները բան ուտելու։
 +
 +
― Իրո՞ք չես ուզում։
 +
 +
― Չէ։ Վերցրո՛ւ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը վերցրեց սանդվիչը, դրեց ծնկին, բաճկոնի կողքի գրպանից  հանեց նռնակների հետ դրված սոխը, բացեց դանակը շերտատեց։ Սոխի արծաթավուն վերին թերթիկը, որ կեղտոտվել էր գրպանում, հանեց֊գցեց, հետո մի հաստ շերտ կտրեց։ Արտաքին օղակը պողկվեց ընկավ, վերցրեց ծալեց ու դրեց սանդվիչի մեջ։
 +
 +
― Մի՞շտ ես նախաճաշին սոխ ուտում, ― հարցրեց Ագուստինը։
 +
 +
― Եթե լինում է։
 +
 +
― Բոլո՞րն էլ ուտում են ձեր երկրում։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Անբարեկրթություն է համարվում։
 +
 +
― Ուրախ եմ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ամերիկան ես միշտ քաղաքակիրթ երկիր եմ պատկերացրել։
 +
 +
― Ի՞նչ ունես սոխի դեմ։
 +
 +
― Հոտը։ Ուրիշ ոչ մի բան։ Թե չէ՝ ոնց որ վարդ լինի։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ուտելիս ժպտաց նրան։
 +
 +
― Ոնց որ վարդ, ― ասաց նա։ ― Շատ նման է վարդի։ Վարդը վարդ է, սոխ է։
 +
 +
― Սոխն սկսել է ազդել ուղեղիդ վրա, ― ասաց Ագուստինը։ Զգուշացի՛ր։
 +
 +
― Սոխը սոխ է, սոխ է, ― ուրախ ասաց Ռոբերտ Ջորդանն ու շարունակեց մտքում՝ քարը Stein է, ժայռ է, գլաքար է, գետաքար է։
 +
 +
― Վերցրու տիկը, գինի առ բերանդ, ողողիր, ― ասաց Ագուստինը։ ― Շատ տարօրինակ մարդ ես դու, Ingles: Այստեղ եկած այն դինամիտավորի և քո մեջ մեծ տարբերություն կա։
 +
 +
― Միայն մեկ մեծ տարբերություն կա։
 +
 +
― Ո՞րն է։
 +
 +
― Ես ողջ եմ, իսկ նա մեռած, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Այդ ի՞նչ պատահեց քեզ, մտածեց նա իսկույն ևեթ։ Մի՞թե կարելի է այդ ձևով խոսել։ Կուշտ կերար երջանկացա՞ր։ Թե՞ սոխից ես հարբել։ Ուրեմն հիմա միայն ապրելն է քեզ համար։ Բայց չէ՞ որ դու երբեք լուրջ նշանակություն չես տվել դրան, անկեղծորեն ասաց ինքն իրեն։ Դու փորձել ես ինչ֊որ իմաստ դնել դրա մեջ, բայց դա երբեք չի հաջողվել։ Իսկ հիմա շատ քիչ ժամանակ է մնացել, կարիք չկա ստերով տարվելու։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց արդեն լրջացած։ ― Նա մի մարդ էր, որ շատ էր տառապել։
 +
 +
― Իսկ դու։ Դու չե՞ս տառապել։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես այն մարդկանցից եմ, որոնք քիչ են տառապում։
 +
 +
― Ես էլ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Դա մարդուց է։ Ոմանք տառապում են, ոմանք՝ ոչ։ Ես թեթև եմ տանում։
 +
 +
― Այդպես լավ է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և բարձրացրեց գինու տիկը։ ― Իսկ եթե սա էլ կա՝ ավելի լավ։
 +
 +
― Ես տառապում եմ ուրիշների համար։
 +
 +
― Ինչպես ամեն լավ մարդ։
 +
 +
― Ինձ համար, սակայն, շատ քիչ։
 +
 +
― Կին ունե՞ս։
 +
 +
― Ոչ։
 +
 +
― Ես էլ չունեմ։
 +
 +
― Բայց արդեն ունես՝ Մարիան։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Տարօրինակ է, ― ասաց Ագուստինը։ ― Աղջկան գնացքից բերելուց հետո Պիլարն այնպիսի խստությամբ էր հետևում, պահում֊պահպանում նրան, կարծես կարմելիտյան ուխտի միանձնուհի լիներ։ Չես կարող պատկերացնել, թե ինչպիսի խստությամբ էր պահպանում։ Եվ ահա գալիս ես դու, ու նա վերցնում աղջկան որպես ընծա տալիս է քեզ։ Ո՞նց է, ի՞նչ կասես։
 +
 +
― Ոչ, այդպես չէր։
 +
 +
― Հապա ինչպե՞ս էր։
 +
 +
― Նա աղջկան դրեց իմ հոգատարության տակ։
 +
 +
― Հոգ տանելն այն է, որ գիշեր մինչև լույս joder<ref>Սեր անել (իսպ․)։</ref> անես հետը։
 +
 +
― Եթե բախտը ժպտա։
 +
 +
― Լավ հոգատարություն է։
 +
 +
― Համաձայն չե՞ս, որ այդ ձևով էլ կարելի է հոգ տանել։
 +
 +
― Կարելի է, բայց մեզնից յուրաքանչյուրը կարող էր այդ ձևով հոգ տանել։
 +
 +
― Արի դրա մասին այլևս չխոսենք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես նրան իսկապես լուրջ եմ վերաբերվում։
 +
 +
― Լո՞ւրջ։
 +
 +
― Ավելի, քան որևէ այլ բանի այս աշխարհում։
 +
 +
― Իսկ հետագայո՞ւմ։ Կամրջից հետո ո՞նց է լինելու։
 +
 +
― Տանելու եմ հետս։
 +
 +
― Ուրեմն, ― ասաց Ագուստինը, ― ես այլևս խոսելիք չունեմ, գնացեք, երկուսդ էլ բախտավոր եղեք։
 +
 +
Նա վերցրեց գինու տիկը, մի լավ կում արեց, հետո մեկնեց Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
― Մի բան էլ, Ingles, ― ասաց նա։
 +
 +
― Ասա։
 +
 +
― Ես էլ էի նրան սիրում։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ձախ ձեռքը դրեց նրա ուսին։
 +
 +
― Շա՜տ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Շա՜տ։ Ոչ ոք չի կարող պատկերացնել։
 +
 +
― Ես կարող եմ։
 +
 +
― Հենց սկզբից այնպիսի տպավորություն գործեց վրաս, որ չեմ կարողանում ազատվել։
 +
 +
― Պատկերացնում եմ։
 +
 +
― Լսի՛ր։ Սա ես քեզ ասում եմ ամենայն լրջությամբ։
 +
 +
― Լսում եմ։
 +
 +
― Ես նրան ձեռք չեմ տվել, ոչ մի բան չեմ արել, բայց շատ ուժեղ եմ սիրում։ Դու նրա հետ թեթև չվերաբերվես, Ingles։ Եթե քեզ հետ պառկում է, չմտածես, որ պոռնիկ է։
 +
 +
― Ես նրան միշտ կսիրեմ։
 +
 +
― Ես քեզ հավատում եմ։ Բայց մի բան էլ ասեմ։ Դու չգիտես, թե նա ինչ աղջիկ կլիներ, եթե այս հեղափոխությունը չլիներ։ Դու պատասխանատու ես նրա համար։ Նա իրոք շատ է տառապել։ Նա մեզ նման չէ։
 +
 +
― Ես ամուսնանալու եմ նրա հետ։
 +
 +
― Չէ։ Դա չէր ասածս։ Հեղափոխության ժամանակ դրա կարիքը չկա։ Բայց․․․ ― հավանություն տալու շարժում արեց գլխով, ― դա ավելի լավ կլինի։
 +
 +
― Ես ամուսնանալու եմ նրա հետ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և զգաց, որ կոկորդը սեղմվեց։ ― Ես նրան շատ ուժգին եմ սիրում։
 +
 +
― Հետագայում, ― ասաց Ագուստինը։ ― Երբ ավելի նպաստավոր պայմաններ լինեն։ Կարևորն այն է, որ մտադրություն ունենաս։
 +
 +
― Ունեմ։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց Ագուստինը։ ― Թեև ես իրավունք չունեմ այս նյութի մասին այսպես երկար խոսելու, բայց ասա՛, մեր երկրում շա՞տ կանանց ես ճանաչել։
 +
 +
― Քիչ։
 +
 +
― Պոռնիկների՞։
 +
 +
― Ոչ միայն։
 +
 +
― Քանի՞ հոգու։
 +
 +
― Մի քանի։
 +
 +
― Իսկ պառկե՞լ ես հետները։
 +
 +
― Ոչ։
 +
 +
― Տեսնո՞ւմ ես։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Ուզում եմ ասել, որ սա Մարիայի համար ժամանց չէ։
 +
 +
― Ոչ էլ ինձ համար։
 +
 +
― Եթե մտածեի, որ այդպես է, երեկ գիշեր, երբ պառկեցիր հետը, քեզ կսպանեի։ Հաճախ են այստեղ դրա համար սպանում։
 +
 +
― Լսի՛ր, ծերուկ, ժամանակի սղությունն էր պատճառը, որ կարգ ու կանոնով չեղավ ամեն ինչ։ Ժամանակ չունենք։ Վաղը մարտ ենք մղելու։ Եթե միայն ինձ վերաբերեր, նշանակություն չուներ։ Բայց որ Մարիային և ինձ է վերաբերում, նշանակում է մեր ամբողջ կյանքը մնացած այս ժամանակում պիտի ապրենք։
 +
 +
― Իսկ մի ցերեկն ու մի գիշերը շատ կարճ ժամանակ է, ― ասաց Ագուստինը։
 +
 +
― Այո, բայց եղել է նաև երեկվա օրը, եղել է նախորդ գիշերը, եղել է անցած գիշերը։
 +
 +
― Տես, ― ասաց Ագուստինը։ ― Եթե կարող եմ քեզ օգնել, ասա։
 +
 +
― Չէ։ Ամեն ինչ կարգին է։
 +
 +
― Եթե կարող եմ ինչ֊որ բան անել քեզ համար, կամ գլուխը խուզածի․․․
 +
 +
― Ոչ։
 +
 +
― Ճիշտ է, քիչ բան կարող է անել մարդը մարդու համար։
 +
 +
― Ոչ։ Շատ բան։
 +
 +
― Ի՞նչ։
 +
 +
― Խոստացիր, որ այսօր ու վաղը ինչ էլ պատահի, մարտի ժամանակ կվստահես ինձ ու կհնազանդվես հրամաններիս, նույնիսկ եթե դրանք սխալ թվան քեզ։
 +
 +
― Վստահում եմ քեզ։ Վստահում եմ հենց այն պահից, որ ձիավորի հաշիվը մաքրեցիր ու ձին էլ ճամփու դրեցիր։
 +
 +
― Դա դատարկ բան էր։ Հասկանո՞ւմ ես, ինչ որ անում ենք հիմա, մի նպատակի համար է։ Պատերազմը շահելու։ Եթե մենք չհաղթենք, ամեն ինչ անիմաստ է դառնալու։ Վաղը մենք շատ կարևոր հանձնարարություն պետք է կատարենք։ Չափազանց կարևոր։ Մարտ ենք տալու։ Մարտի ժամանակ պետք է կարգապահություն լինի։ Որովհետև շատ բան այնպես չէ, ինչպես թվում է։ Կարգապահությունը պետք է հիմնված լինի հավատի ու ու վստահության վրա։
 +
 +
Ագուստինը թքեց հատակին։
 +
 +
― Դրանք կապ չունեն Մարիայի հետ, ― ասաց նա։ ― Հիմա դու և Մարիան, որպես երկու մարդ արարած, օգտվեք եղած ժամանակից։ Ես էլ եթե մի բանով կարող եմ օգտակար լինել, ասա՛։ Իսկ վաղվա մասին  մի՛ մտածիր, կենթարկվեմ, կուրորեն։ Եթե վաղը անհրաժեշտ լինի մեռնել, կգնամ, ուրախ, թեթև սրտով։
 +
 +
― Ես դա զգում էի սկզբից ևեթ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց հաճելի է, որ քեզնից եմ լսում։
 +
 +
― Մի բան էլ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Այն վերևինը, ― մատով ցույց տվեց Պրիմիտիվոյի կողմը, ― վստահելի մարդ է։ Պիլարը՝ շատ, շատ ավելի, քան կարող ես երևակայել։ Ծերուկը՝ Անսելմոն, նույնպես։ Անդրեսը նույնպես։ Էլադիոն նույնպես։ Շատ հանգիստ մարդ է, բայց վստահելի տարր է։ Ֆերնանդոն էլ։ Ես չգիտեմ, թե դու ինչ կարծիք ունես նրա մասին։ Ճիշտ է, ծանր մարդ է, ասես արճիճ լինի։ ― Այնքան է հոգի ուտում ու ձանձրացնում, ոնց որ բարձած սայլը սար քարշ տվող եզ։ Բայց կռվում է, բոլոր հրամանները կատարում։ Es muy hombre:<ref>Իսկական տղամարդու նման։ (իսպ․):</ref> Կտեսնես։
 +
 +
― Ասա բախտներս բերելա։
 +
 +
― Չէ։ Երկու անպետքը կան։ Գնչուն ու Պաբլոն։ Լավն է Սորդոյի խումբը, մենք նրանց հետ համեմատած՝ այծի կտտոր ենք։
 +
 +
― Ուրեմն ամեն ինչ կարգին է։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ագուստինը։ ― Բայց կուզեի, որ այդ բանը այսօր լիներ։
 +
 +
― Ես նույնպես։ Անեինք֊վերջացնեինք։ Բայց չի լինի։
 +
 +
― Ի՞նչ ես կարծում, ծա՞նր է լինելու։
 +
 +
― Կարող է։
 +
 +
― Բայց ուրախ ես, Ingles:
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Ես էլ։ Չնայած Մարիայի և ամեն ինչի։
 +
 +
― Գիտե՞ս ինչու։
 +
 +
― Չէ։
 +
 +
― Ես էլ։ Թերևս եղանակից է։ Լավ օր արեց։
 +
 +
― Ո՞վ գիտի։ Թերևս նրանից, որ մարտ ենք մղելու։
 +
 +
― Կարծում եմ դրանից է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց ոչ այսօր։ Ինչ ուզում է լինի, մենք այսօր պիտի խուսափենք կռվից, հիմա դա է ամենից կարևորը։
 +
 +
Խոսելիս ինչ֊որ բան լսեց, հեռուներից եկող մի ձայն, որ կորավ ծառերի մեջ վազող քամու սուլոցում։ Չէր կարողանում որոշել, բերանը բաց, ականջները սրած փորձում էր որսալ, նայեց վերև՝ Պրիմիտիվոյին։ Մի պահ թվաց, որ նորից լսեց այդ ձայնը, բայց միայն մի պահ։ Քամին սուրում էր սոճիների մեջ, իսկ Ռոբերտ Ջորդանը ամբողջ էությամբ լարված լսում էր։ Քամու միջից դարձյալ ականջին հասավ այդ թույլ, անորոշ ձայնը։
 +
 +
― Ի՞նչ արած, մեռնել չէ, ― խոսում էր Ագուստինը։ ― Հույսս պիտի կտրեմ Մարիայից, վերջնականապես։ Էլի առաջվա նման պիտի գնամ քարշ գամ պոռնիկների հետ։
 +
 +
― Սուս արա, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, որ գլուխը շրջած պառկել էր կողքին, բայց չէր լսում նրան։ Ագուստինն հանկարծ շրջվեց ու նայեց նրան։
 +
 +
― Que pasa?<ref>Ի՞նչ պատահեց (իսպ․):</ref> ― հարցրեց։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ձեռքը տարավ բերանին և շարունակեց ականջ դնել։ Ահա նորից եկավ նույն ձայնը։ Թույլ էր, խլացած, չոր ու հեռավոր։ Բայց արդեն սխալվել չէր կարելի։ Գնդացրի կրակահերթի հստակ ճայթուկներ են մերթընդմերթ տրաքվում։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց Պրիմիտիվոյին, որ հիմա կանգնած ու ձեռքը ականջին իրենց էր նայում։ Պրիմիտիվոն մատնացույց արեց լեռները։
 +
 +
― Կռիվ է Էլ Սորդոյի մոտ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Դե գնանք օգնենք, ― ասաց Ագուստինը։ ― Հավաքի՛ր ժողովրդին։ Vamonos:
 +
 +
― Ո՛չ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Մենք կմնանք այստեղ։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանհինգերորդ==
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց վերև ու տեսավ, որ Պրիմիտիվոն կանգնել է դիտակետում և, հրացանը պահած, ցույց է տալիս լեռները։ Ռոբերտ Ջորդանը գլխով արեց, բայց նա շարունակում էր ցույց տալ, ձեռքը տանում էր ականջին, նորից համառորեն ցույց տալիս, կարծես վախենում էր, որ իրեն չեն հասկանում։
 +
 +
― Մնա գնդացրի մոտ, և մինչև հաստատ համոզված չլինես, հաստատ, հաստատ համոզված չլինես, որ քո վրա են գալիս, չկրակես։ Համոզվես էլ, դարձյալ սպասիր, թող գան֊հասնեն այդ դիմացի թփուտը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Հասկացա՞ր։
 +
 +
― Այո։ Բայց․․․
 +
 +
― Ոչ մի բայց։ Հետո կբացատրեմ։ Ես գնամ Պրիմիտիվոյի մոտ։ Անսելմոն կողքին էր, դարձավ ծերունուն։
 +
 +
― Viejo, կմնաս այստեղ, գնդացրի մոտ, Ագուստինի հետ։ ― Խոսում էր դանդաղ, առանց շտապելու։ ― Եթե հեծելազորը չգա մինչև այստեղ հասնի, նա չպիտի կրակի։ Իսկ եթե գան ու անցյալ անգամվա նման գնան, թողեք հանգիստ անցնեն։ Իսկ եթե ստիպված լինի կրակելու, գնդացրի ոտը ամուր կպահես, ու հենց որ սկավառակը դատարկվի, նորը կտաս։
 +
 +
― Շատ լավ, ― ասաց ծերունին։ ― Իսկ Լա Գրանխա՞ն։
 +
 +
― Հետո։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը մագլցում էր, կառչում գլաքարերին, ձեռքերը թրջվել էին։ Արևն արագորեն հալեցնում էր ձյունը, գլաքարերի կատարներն արդեն չորացել էին։ Մագլցելիս նա նայեց շուրջը, հայացքի առջև փռվեցին սոճու անտառը, դրանից այն կողմն ընկած մի երկար, բաց տարածություն, հետո լեռները։ Կանգնեց Պրիմիտիվոյի կողքին, երկու գլաքարերի ետևը, իսկ կարճահասակ թխադեմ մարդն ասաց․
 +
 +
― Գնացին Էլ Սորդոյի վրա։ Ի՞նչ ենք անում։
 +
 +
― Ոչինչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Հրաձգության աղմուկը պարզ լսվում էր այստեղից, իսկ երբ նայեց հեռավոր սարալանջերին, տեսավ հեծյալ մի խումբ, որը դուրս եկավ անտառից և ձյունապատ զառիթափով շարժվեց դեպի հրաձգության կողմը։ Նա տեսավ ձյան վրայով զույգ֊զույգ առաջ շարժվող հեծյալների սև շարասյունը։ Նայեց, մինչև շարասյունը հասավ լեռնապարի կատարը և ծածկվեց հեռավոր անտառում։
 +
 +
― Մենք պետք է օգնենք նրանց, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ Նրա ձայնը խռպոտ էր ու նվաղուն։
 +
 +
― Դա անհնար է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես սպասում էի սրան։
 +
 +
― Ո՞նց։
 +
 +
― Նրանք գիշերը գնացել էին ձիեր ճարելու։ Ձյունը որ դադարեց հետքերով եկան֊գտան։
 +
 +
― Բայց մենք պետք է օգնենք նրանց, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Մենք չենք կարող նրանց մենակ թողնել։ Նրանք մեր ընկերներն են։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ձեռքը դրեց Պրիմիտիվոյի ուսին։
 +
 +
― Մենք ոչինչ չենք կարող անել, ― ասաց նա։ ― Եթե կարող լինեինք, կասեի գնանք։
 +
 +
― Վերևով ճանապարհ կա։ Այս գնդացիրն ու քոնը վերցնենք, նստենք ձիերն ու գնանք։ Այդպես կարող ենք գնալ և օգնել։
 +
 +
― Լսի՛ր․․․ ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Լսում եմ, ահա՛, ― ասաց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
Հրաձգության ձայները գալիս էին ալիքների նման թավալ տալով։ Հետո ձեռքի նռնակների պայթյունների խուլ աղմուկի մեջ գնդացիրների կրակոցների չոր ճարճատյունը կորավ։
 +
 +
― Կորան, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Հենց այն պահից, երբ ձյունը դադարեց, նրանք կորած էին արդեն։ Մենք ևս կկորչենք, եթե գնանք։ Մենք չենք կարող մեր ուժերը ջլատել։
 +
 +
Պրիմիտիվոյի վիզը, ծնոտն ու ներքևի շրթունքի տակը մոխրագույն մազ֊մորուքով էին ծածկված։ Դեմքի մնացած մասը շագանակագույն էր ու տափակած։ Քիթը ջարդված էր ու ճզմված, աչքերը մոխրագույն էին ու փոս ընկած։ Երբ Ռոբերտ Ջորդանը ուշադիր հայացքը հառեց նրան, նկատեց, որ բերանի անկյունների ու վզի մազերը դողում են։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց նա։ ― Կոտորած է։
 +
 +
― Եթե պաշարել են, այդպես էլ կլինի։ Գուցե հաջողվել է մեկնումեկին դուրս պրծնել։
 +
 +
― Մենք կարող ենք թիկունքից խփել, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Ձիերն առնենք ու այս չորս հոգիս գնանք։
 +
 +
― Իսկ հետո՞։ Թիկունքից խփեցիր, հետո ի՞նչ է լինելու։
 +
 +
― Կմիանանք Սորդոյին։
 +
 +
― Որպեսզի միասի՞ն մեռնենք։ Տես, թե արևը որտեղ է։ Օրը դեռ նոր է սկսվել։
 +
 +
Երկինքը բարձր էր ու անամպ, արևը տաքացրել էր թիունքները, բացատից այն կողմ, հարավային սարալանջին ընդարձակ տարածություններ մերկացել էին, սոճիների վրայի ձյունը լրիվ թափվել էր։ Խոնավ գլաքարերից գոլորշի էր բարձրանում։
 +
 +
― Պիտի դիմանաս, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Hay que aguantarse: Այսպես է պատերազմում։
 +
 +
― Բայց իսկապե՞ս ոչինչ չենք կարող անել։ ― Պրիմիտիվոն նայեց նրան և Ռոբերտ Ջորդանն զգաց, որ նա հավատում է իրեն։ ― Հնարավոր չէ՞, որ ինձ թույլ տաս վերցնեմ փոքր գնդացիրն ու մեկնումեկի հետ գնամ։
 +
 +
― Անօգուտ է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Թվաց, որ երևաց այն, ինչին սպասում էր, բայց դա ուրուր էր, որը հանձնվել էր քամու հոսանքին, իսկ հիմա դուրս եկավ ու թռչում է հեռու սոճու անտառի վրայով։
 +
 +
― Անօգուտ է, եթե նույնիսկ բոլորս գնանք, ― ասաց նա։
 +
 +
Հենց այդ պահին կրկին ուժգնությամբ վերսկսվեցին կրակոցները, ձեռքի նռնակների պայթյունի ձայներ հասան։
 +
 +
― Ա՜խ, ես դրանց, ― ասաց Պրիմիտիվոն՝ հայհոյելու ահավոր մոլուցքով բռնված։ Աչքերն արցունքով էին լցված, դեմքն ամբողջ ցնցվում էր։ ― Ո՜վ տեր աստված, ո՜վ սուրբ կույս, ես դրանց կեղտոտ կաթը։
 +
 +
― Հանգստացիր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Շուտով քո հերթն էլ կգա, դու էլ կկռվես։ Ահա և Պիլարը։
 +
 +
Պիլարը դժվարությամբ մագլցում էր գլաքարերի վրայով։
 +
 +
Պրիմիտիվոն անընդհատ կրկնում էր իր հայհոյանքը․ «Ես դրանց։ Ո՜վ տեր աստված, ո՜վ սուրբ կույս։ Դրանց․․․»։ Ռոբերտ Ջորդանը սողալով գնաց, որպեսզի օգնի Պիլարին բարձրանալու։
 +
 +
― Que tal կի՛ն, ― ասաց բռնելով նրա ձեռքերից ու արդեն վերջին գլաքարի վրայից վերև ձգելով։
 +
 +
― Հեռադիտակդ, ― ասաց կինն ու վզից հեռադիտակի գոտին հանեց։ ― Ուրեմն Սորդոյի մո՞տ են։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Podre,<ref>Խեղճ (իսպ․):</ref> ― ասաց կարեկցաքով։ ― Խեղճ Սորդո։
 +
 +
Վերելքից հևում էր, բռնել էր Ռոբերտ Ջորդանի ձեռքը, ամուր սեղմել ու նայում էր չորսբոլորը։
 +
 +
― Քեզ ի՞նչ է թվում, ո՞նց է մարտը։
 +
 +
― Վատ է։ Շատ վատ։
 +
 +
― Jodido?<ref>Կորա՞ծ է (իսպ․):</ref>
 +
 +
― Կարծում եմ։
 +
 +
― Podre, ― ասաց, հետո հարցրեց․ ― Այդ ովքե՞ր են եղել այստեղ։ Ռաֆայելն ամբողջ մի պատմություն արեց ինձ հեծելազորի մասին։
 +
 +
― Պարեկներ էին, հետո էլ հեծելավաշտի մի խումբ։
 +
 +
― Մինչև որտե՞ղ հասան։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ցույց տվեց որտեղ, հետո էլ գնդացրի տեղը։ Երևում էր Ագուստինի սապոգը, որ դուրս էր ցցվել գնդացիրը քողարկող ճյուղերի արանքից։
 +
 +
― Գնչուն ասում էր եկել են հասել գնդացրին, իբր փողը առաջնորդի ձիու կրծքին է դեմ առել, ― ասաց Պիլարը։ ― Գնչո՛ւ, գնչո՛ւ։ Ա՜յ թե ցեղ է։ Հեռադիտակդ քարայրում էր մնացել։
 +
 +
― Կապեցիք֊վերջացրի՞ք ամեն ինչ։
 +
 +
― Ինչ որ տարվելու է, հավաքել֊կապել ենք։ Պաբլոյից ի՞նչ լուր կա։
 +
 +
― Հեծելազորի գալուց քառասուն րոպե առաջ այստեղից դուրս է եկել։ Գնացին իր հետքերով։
 +
 +
Պիլարը քմծիծաղեց։ Նա տակավին պահել էր Ջորդանի ձեռքը։ Հիմա արդեն բաց թողեց։
 +
 +
― Նրան չեն հասնի, ― ասաց։ ― Հիմա Սորդոյից ասա։ Կարո՞ղ ենք մի բան անել։
 +
 +
― Ոչ մի բան։
 +
 +
― Pobre, ― ասաց նա։ ― Շատ էի սիրում Սորդոյին։ Դու համոզվա՞ծ ես, համոզվա՞ծ ես, որ jodido է։
 +
 +
― Այո։ Տեսա հեծելազորը, շատ֊շատ էին։
 +
 +
― Այստեղ եկածներից շա՞տ էին։
 +
 +
― Ամբողջ մի վաշտ բարձրացավ այնտեղ։
 +
 +
― Լսո՞ւմ ես կրակոցները, ― ասաց Պիլարը։ ― Pobre, pobre Sordo:
 +
 +
Հիմա ականջ էին դրել հրաձգության ձայներին։
 +
 +
― Պրիմիտիվոն ուզում էր գնալ այնտեղ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Գժվե՞լ ես, ― ասաց Պիլարը տափակադեմ մարդուն։ ― Մենք այս ի՞նչ locos<ref>Խելագարներ (իսպ․):</ref> ենք աճեցնում այստեղ։
 +
 +
― Ուզում եմ օգնել նրանց։
 +
 +
― Que va, ― ասաց Պիլարը։ ― Այս էլ քեզ մի ուրիշ ցնդած։ Չե՞ս հավատում, որ այստեղ էլ շատ շուտով կարող ես մեռնել առանց ավելորդ ճանապարհորդությունների։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց այդ կնոջ լայն, թուխ, հնդկացու այտոսկրերով դեմքին, սև ու միմյանցից հեռու բազմած աչքերին, ծիծաղող բերանին, որի վրա վշտաբեկ ծանրացել էր վերին շրթունքը։
 +
 +
― Դու քեզ պետք է տղամարդու նման պահես, ― ասաց Պիլարը։ ― Հասուն մարդ ես։ Մազերդ արդեն ճերմակել են։ Եվ ընդհանրապես։
 +
 +
― Ձեռ մի առ, ― մռայլված ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Մարդ եթե փոքր֊ինչ սիրտ ունենա, փոքր֊ինչ երևակայություն․․․
 +
 +
― Պետք է կարողանալ տիրապետել դրանց, ― ասաց Պիլարը։ ― Շատ շուտով կմեռնես այստեղ․ մեզ հետ միասին։ Կարիք չկա օտարների մոտ մահ փնտրելու։ Իսկ ինչ վերաբերում է երևակայությանը, դա թող գնչուին։ Նրա ունեցածը բոլորիս էլ կհերիքի։ Այդ ի՜նչ հեքիաթներ էր պատմում։
 +
 +
― Եթե տեսած լինեիր, չէիր ասի, որ հեքիաթ է, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Մի պահ եղավ, որ շատ ծանր էր։
 +
 +
― Que va, ― ասաց Պիլարը։ ― Մի երկու հեծյալ եկել են, կանգնել ու գնացել։ Հետո՞։ Այնպես եք խոսում, կարծես հերոսություն արած լինեք։ Դա դրանից է, որ շատ եք անգործ մնացել։
 +
 +
― Սորդոյի վիճակն էլ ծանր չէ, հա՞, ― ասաց Պրիմիտիվոն արդեն քամահրանքով։ Քամու հետ հասնող յուրաքանչյուր կրակոցի ձայնի հետ նրա դեմքին տառապանքի մի նոր արտահայտություն էր երևում, նա ուզում էր վեր կենալ ու գնալ֊կռվել, իսկ եթե դա հնարավոր չէ, ապա ուրեմն այս կինը գոնե հեռանար ու իրեն մենակ թողներ։
 +
 +
― Total, que?<ref>Հետո ի՞նչ (իսպ․):</ref> ― ասաց Պիլարը։ ― Ինչ եղել է, եղել է։ Cojones ունես, տղամարդ մնա։ Ի՞նչ ես ուրիշի դարդն առել ու նստել։
 +
 +
― Դե ռադ եղիր, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Կնկա բութ, դաժան մի տեսակ կա, որ անտանելի է։
 +
 +
― Լավ, գնացի, որպեսզի վատ չզգան սերնդագործելու անընդունակ որոշ մարդիկ, ― ասաց Պիլարը, ― մանավանդ որ ոչինչ չի երևում այստեղից։
 +
 +
Հենց այդ պահին Ռոբերտ Ջորդանն ինքնաթիռի ձայն լսեց գլխավերևում։ Նայեց վերև, բարձր երկնքում մի ինքնաթիռ էր թռչում, կարծես այն, որ առավոտյան էր տեսել։ Վերադառնում էր ռազմաճակատի հետախուզությունից և գնում էր այն բարձրունքների ուղղությամբ, որտեղ Էլ Սորդոյի խումբը մարտի էր բռնվել։
 +
 +
― Եկավ չարագուշակ թռչունը, ― ասաց Պիլարը։ ― Կնկատի՞ կռիվը։
 +
 +
― Անպայման, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Նրանք նայում էին բարձր երկնքում գրեթե անշարժացած ու արևի շողերի մեջ արծաթին տվող ինքնաթիռին։ Իրենց ձախ կողմից էր գալիս, երևում էին պրոպելլերների պտույտից առաջացած լույսի երկու շրջանակներ։
 +
 +
― Պառկե՛ք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Ինքնաթիռն անցնում էր իրենց գլխավերևով, ստվերն ընկավ բացատի վրա, աղմուկը հասավ բարձրակետին։ Անցավ, ուղղվեց դեպի լեռները։ Ակնդետ հետևում էին մինչև անհետանալը, բայց ահա նորից հայտնվեց, լեռնապարի վրա երկու շրջան գործեց, հետո գնաց դեպի Սեգովիա ու անհայտացավ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց Պիլարին։ Կինը գլուխը տարուբերեց, ճակատը քրտինքով էր պատվել։ Ներքևի շրթունքն առել էր ատամների արանքը։
 +
 +
― Ամենքս էլ մի բան ունենք, ― ասաց նա։ ― Իմն էլ սրանք են։
 +
 +
― Չլինի՞ իմ վախն էր, քեզ էլ վարակեցի, ― չարախնդաց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Չէ, ― ասաց կինն ու ձեռքը դրեց նրա ուսին։ ― Դու վախկոտ չես, որ ուրիշին էլ վարակես։ Ես դա գիտեմ։ Ներիր, որ կատակս կոպիտ դուրս եկավ։ Բոլորս էլ մի օրի ենք։ Նույն տապակում ենք տապակվում։ ― Հետո դարձավ Ռոբերտ Ջորդանին, ― գնամ ուտելիք ու գինի ուղարկեմ։ Ուրիշ ի՞նչ բանի կարիք ունես։
 +
 +
― Առայժմ ոչ մի բանի։ Մյուսներն ո՞ւր են։
 +
 +
― Պահեստայինդ ներքևում է, ձիերի մոտ, ողջ ու անաղարտ, ― ասաց քմծիծաղելով։ ― Ամեն ինչ ծածկված է, ոչինչ չի երևում։ Ինչ որ տանելու ենք, կապած֊պատրաստ է։ Ուսապարկերիդ կողքին Մարիան է։
 +
 +
― Եթե պատահի, որ ինքնաթիռներն այս կողմ գան, աղջկան տար քարայր։
 +
 +
― Ճիշտ այդպես, տեր իմ Ingles, ― ասաց Պիլարը։ ― Քո գնչուին (ես նրան նվիրում եմ քեզ) ուղարկել եմ սունկ հավաքելու, որպեսզի նապաստակների հետ եփեմ։ Հիմա լավ սունկ կա, կարծում եմ, որ նապաստակներն հենց այսօր կուտենք, թեև եթե վաղվա, կամ մյուս օրվա մնային, ավելի համեղ կլինեին։
 +
 +
― Լավ է այսօր ուտենք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, և Պիլարն իր խոշոր ձեռքը դրեց նրա ուսին, այնտեղ, որտեղով ավտոմատի փոկն էր անցնում, հետո տարավ գլխին ու մատներով սկսեց մազերը խառնըշտկել։
 +
 +
― Ի՜նչ Ingles է, է՛հ, ― ասաց։ ― Հենց որ պատրաստ լինի, puchero֊ն<ref>Միս տապակելու կավե աման (իսպ․):</ref> Մարիայի հետ կուղարկեմ։
 +
 +
Հեռավոր բարձունքներից եկող հրաձգության աղմուկը համարյա դադարել էր, միայն մեկ֊մեկ, երկար ընդմիջումներից հետո, առանձին կրակոցներ էին լսվում։
 +
 +
― Ի՞նչ ես կարծում, վե՞րջ, ― հարցրեց Պիլարը։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Հրաձգությունից դատելով՝ հարձակումը ետ մղվեց։ Ֆաշիստներն հիմա շրջապատել են նրանց, մտել դիրքերը և սպասում են ինքնաթիռներին։
 +
 +
Պիլարը դարձավ Պրիմիտիվոյին։
 +
 +
― Լսի՛ր, դու գոնե հասկացա՞ր, որ քեզ վիրավորելու մտադրություն չեմ ունեցել ես։
 +
 +
― Ya lo se,<ref>Ես դա գիտեմ (իսպ․):</ref> ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Շատ ավելի վատ խոսքեր եմ լսել ես քեզանից։ Գարշելի լեզու ունես։ Բայց, կի՛ն, բերանիդ չափն իմացիր։ Սորդոն եղել է իմ լավ ընկերը։
 +
 +
― Իսկ իմը, չէ՞, ― հարցրեց Պիլարը։ ― Լսի՛ր, տափակ երես։ Պատերազմի ժամանակ դժվար է ասել, թե ինչ ես զգում։ Մեր ցավը մեզ հերիք է, Սորդոյինն էլ չշալակենք։
 +
 +
Պրիմիտիվոն մնում էր տակավին մռայլված։
 +
 +
― Լավ կանես դեղ խմես, ― ասաց Պիլարը նրան։ ― Ես գնամ ճաշը պատրաստեմ։
 +
 +
― Այդ requete֊ի փաստաթղթերը բերե՞լ ես, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Ա՛յ թե հիմարն եմ, ― ասաց Պիլարը։ ― Մոռացել եմ։ Մարիայի հետ կուղարկեմ։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանվեցերորդ==
 +
 +
Ցերեկվա ժամը երեքն էր, ինքնաթիռները դեռ չէին երևում։ Կեսօրին ձյունը լրիվ հալվել էր, արևը տաքացրել էր քարերը։ Երկնքում ամպեր չկային, և Ռոբերտ Ջորդանը նստեց քարերի մեջ, շապիկը հանեց, մեջքը շրջեց արևին ու սկսեց սպանված ձիավարի գրպանից հանված նամակներն ընթերցել։ Մերթ ընդ մերթ ընդհատում էր ընթերցանությունը և նայում էր բացատից այն կողմ՝ անտառին, լեռնապարին, հետո վերստին շարունակում էր կարդալ։ Հեծելազորը այլևս չէր երևացել։ Երբեմն֊երբեմն կրակոցներ էին լսվում Էլ Սորդոյի ճամբարի կողմից։ Բայց հրաձգությունն արդեն պատահական բնույթ էր կրում։
 +
 +
Զինվորական փաստաթղթերն ստուգելիս նա իմացավ, որ տղան Տաֆալայից է եղել, նավառեցի, քսանմեկ տարեկան, ամուրի, դարբնի որդի։ Երբ կարդաց, որ հեծելազորային «N» գնդից է, զարմացավ, որովհետև կարծում էր, որ այդ գունդը հյուսիսում է։ Կարլիստ էր և պատերազմի սկզբին վիրավորվել էր Իրունի համար մղվող մարտերի ժամանակ։
 +
 +
Երևի տեսած կլինեմ Պամպլոնայում, Feri֊այի ժամանակ, երբ ցուլերի առաջն ընկած ամբոխի հետ անցել է փողոցներով, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Պատերազմի ժամանակ նրան չես սպանում, ում կուզեիր, ասաց ինքն իրեն։ Այսինքն, մեծ մասամբ, և ուղղվեց ու սկսեց նամակները կարդալ։
 +
 +
Ընթերցած առաջին նամակները շատ հանդիսավոր էին, խնամքով գրված և գրեթե սոսկ տեղական դեպքերին էին վերաբերում։ Քույրն էր գրել։ Ռոբերտ Ջորդանն այդ նամակներից իմացավ, որ Տաֆալայում ամեն ինչ կարգին է, հայրը լավ է, մայրը այնպես է, ինչպես միշտ, միայն երբեմն մեջքից է բողոքում, և հույս ունի, որ եղբայրը նույնպես լավ է, իսկ ինքը երջանիկ է, որ նա կռվում է կարմիրների դեմ՝ մարքսիստական հորդաների տիրապետությունից Իսպանիան ազատագրելու համար։ Վերջում մի ամբողջ ցուցակ էր բերել նախորդ նամակից հետո զոհված ու ծանր վիրավորված տաֆալացի տղաների։ Տասը հոգի սպանվել էին։ Տաֆալայի նման փոքրիկ մի գյուղաքաղաքի համար դա մեծ թիվ է, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Նամակը փոքր֊ինչ շատ էր կրոնաբույր․ քույրը գրում էր, թե ինքն աղոթում է սուրբ Անտոնիուսին, Պիլարի օրհնյալ կույսին, մյուս կույսերին, որպեսզի պահպանեն եղբորը, և հորդորում էր նրան, որպեսզի երբեք չմոռանա, որ Հիսուսի սուրբ սիրտը միշտ էլ պահապան է լինելու իրեն՝ քանի կպցված է կրծքին, իր սրտի վրա, չէ՞ որ ապացուցված է բազմաթիվ օրինակներով (այս բառերն ընդգծված էին), որ սուրբ նշանը խափանում է գնդակները։ Ինչպես միշտ նա մնում էր իրեն սիրող քույրը՝ Կոնչան։
 +
 +
Նամակի եզրերը մի փոքր քրքրված էին, Ռոբերտ Ջորդանն այն նորից դրեց զինվորական փաստաթղթերի հետ և մի այլ նամակ բացեց, նվազ փութաջան ձեռագրով։ Տղայի novia֊յից էր, նշանածից։ Այդ նամակի ոճն էլ ծանր էր ու հանդիսավոր, բայց և մեծ տագնապ էր պարունակում երիտասարդի բախտի համար։ Ռոբերտ Ջորդանը դա էլ կարդաց, ծալեց, հետո բոլոր նամակներն ու փաստաթղթերը դրեց շալվարի ետևի գրպանը։ Մյուս նամակները չուզեց կարդալ։
 +
 +
Կարծում եմ, որ մի բարի գործ կատարել եմ այսօր, ասաց ինքն իրեն։ Կարծում եմ, որ կատարել եմ, այո, կրկնեց նա։
 +
 +
― Այդ ի՞նչ էիր կարդում, ― հարցրեց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Առավոտվա ձիավորի փաստաթղթերն ու նամակները։ Ուզո՞ւմ ես, վերցրո՛ւ։
 +
 +
― Կարդալ չգիտեմ, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Հետաքրքիր բան կա՞ր։
 +
 +
― Չէ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Անձնական նամակներ են։
 +
 +
― Ո՞նց են գործերն այնտեղ, որտեղից որ եկել է։ Ի՞նչ են գրում։
 +
 +
― Ոնց որ լավ են, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Իրենց գյուղաքաղաքից բավական շատ զոհվածներ կան։ ― Նայեց ցած, գնդացրի քողարկմանը, որ ձյան հալվելուց հետո մի փոքր փոփոխված էր երևում։ Հիմա տեսքն ավելի բնական էր։ Նայեց շուրջբոլորը։
 +
 +
― Ո՞ր քաղաքից է, ― հարցրեց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Տաֆալայից, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Այո, ասաց ինքն իրեն, ցավում եմ, եթե իմ ցավելը կարող է մեկն ու մեկին օգնել։
 +
 +
Չի կարող, ասաց ինքն իրեն։
 +
 +
Ուրեմն, վերջ տուր, ասաց ինքն իրեն։
 +
 +
Լավ, վերջ տվեցի։
 +
 +
Բայց այդքան հեշտությամբ վերջ տալ չէր լինում։ Քանի՞ հոգի սպանած կլինես, հարցրեց ինքն իրեն։ Չգիտեմ։ Մի՞թե կարծում ես, որ դու սպանելու իրավունք ունես։ Ոչ։ Բայց պարտավոր եմ։ Սպանածներիցդ քանիսն էին իսկական ֆաշիստ։ Շատ քչերը։ Բայց բոլորն էլ եղել են թշնամիներ, մենք ուժին ուժ ենք հակադրել։ Բայց նավառացիներին դու ավելի ես սիրում, քան Իսպանիայի որևէ այլ վայրի բնակիչների։ Այո։ Եվ սպանում եմ նրանց։ Այո։ Թե չես հավատում, գնա ճամբար ու տես։ Դու չգիտե՞ս, որ սպանելը վատ բան է։ Գիտեմ։ Բայց սպանում ես։ Այո։ Եվ տակավին համոզված ես, որ ձեր գործն արդա՞ր է։ Այո։
 +
 +
Արդար է, ասաց ինքն իրեն, և ասաց ոչ թե ինքնահանգստացման համար, այլ հպարտությամբ։ Ես հավատում եմ ժողովրդին, հավատում եմ, որ նա իրավունք ունի կառավարելու իրեն այնպես, ինչպես ինքն է ցանկանում։ Բայց սպանություններին պետք չէ կողմ լինես, ասաց ինքն իրեն։ Պետք է սպանել միայն անհրաժեշտության պարագային՝ երբեք կողմ չլինելով։ Եթե սպանություններին կողմ եղար, ուրեմն այդ գործը սխալ է։
 +
 +
Բայց ի՞նչ ես կարծում, քանի՞ հոգի սպանած կլինես։ Չգիտեմ, որովհետև հաշիվը չեմ պահում։ Բայց, այնուամենայնիվ, գիտե՞ս։ Այո։ Քանի՞ հոգի։ Հաստատ չեմ կարող ասել քանի։ Գնացքներ պայթեցնելիս շատ եմ սպանել։ Շատ շատ, բայց թե քանի՞ հոգի, հաստատ չեմ կարող ասել։ Քսանից ավելի։ Իսկ դրանցից քանի՞սն են իսկական ֆաշիստ եղել։ Երկուսը հաստատ գիտեմ։ Որովհետև ինքս եմ գնդակահարել, երբ գերի վերցրեցինք Ուսերայում։ Եվ դժկամությա՞մբ արեցիր այդ բանը։ Ոչ։ Հաճույքո՞վ։ Ոչ։ Եվ որոշեցի այլևս երբեք չանել այդ բանը։ Ու այդ օրվանից խուսափեցի դրանից։ Ես միշտ խուսափել եմ անզեն մարդկանց սպանելուց։
 +
 +
Լսի՛ր, ասաց ինքն իրեն։ Վերջ տուր այս ամենին։ Սա շատ վնասակար է և՛ քեզ համար, և՛ քո գործի։ Հետո դարձյալ ասաց ինքն իրեն․ լսո՞ւմ ես, դու շատ լուրջ գործ ես անում, դրա համար էլ ես ուզում եմ ամեն առիթով համոզվել, որ դու հասկանում ես դա։ Ես ուզում եմ, որ քո ուղեղում ամեն ինչ հստակ լինի։ Որովհետև, եթե այս ամենը բացարձակապես հստակ չլինի քո ուղեղում, դու իրավունք չունես անելու այն, ինչ անում ես, քանի որ քո յուրաքանչյուր արարքը ոճիր է, և ոչ ոք իրավունք չունի մեկ ուրիշի կյանքը խլելու, եթե դա անհրաժեշտ չէ այլ մարդկանց սպառնացող չարիքները կանխելու համար։ Այո, ամեն ինչ պարզ պետք է լինի, հստակ, և ինքդ քեզ մի խաբիր։
 +
 +
Բայց սպանվածների հաշիվը ո՛չ ռազմական ավարի ցուցակների տեսքով կպահեմ, ո՛չ էլ հրացանիս կոթին խազեր քաշելու այդ զզվելի գործով կզբաղվեմ։ Իսկ սպանածներիս հաշիվը չպահելու իրավունքը ես ունեմ, ունեմ նաև մոռանալու իրավունք։
 +
 +
Ո՛չ, ասաց ինքն իրեն։ Դու ոչ մի բան մոռանալու իրավունք չունես։ Դու իրավունք չունես ոչ մի բանի վրա աչք փակելու, ո՛չ մոռանալու իրավունք ունես, ո՛չ մեղմացնելու, ո՛չ փոփոխելու։
 +
 +
Լռի՛ր, ասաց ինքն իրեն։ Դառնում ես ահավոր ճոռոմ։
 +
 +
Ոչ էլ խաբելու ինքդ քեզ, շարունակեց նա։
 +
 +
Լավ, ասաց ինքն իրեն։ Շնորհակալություն բոլոր բարի խորհուրդների համար, իսկ այն, որ սիրում եմ Մարիային, լա՞վ է։
 +
 +
Այո՛, ասաց ինքն իրեն։ Նույնիսկ եթե ենթադրենք, որ, համաձայն հասարակության մասին զուտ մատերիալիստական հայացքի, սեր գոյություն չունի։
 +
 +
Բայց դու ի՞նչ կապ ունես նման հայացքի հետ, հարցրեց ինքն իրեն։ Ոչ մի։ Եվ երբեք էլ չես ունենա։ Դու իսկական մարքսիստ չես և դու գիտես դա։ Դու հավատում ես Ազատության, Հավասարության և Եղբայրության։ Դու հավատում ես Կյանքին, Ազատության և երջանկության իրավունքին։ Շատ մի՛ փքվիր դիալեկտիկայի քո գիտելիքներով։ Դա ուրիշների համար է, ոչ թե քո։ Դու պետք է իմանաս դրանք, որպեսզի ծծկեր երեխա չհամարեն քեզ։ Դու շատ բաներ մի կողմ ես դրել, սոսկ մի նպատակի համար՝ պատերազմը շահելու։ Եթե այս պատերազմը տանուլ տանք, ամեն ինչ տանուլ կտանք։
 +
 +
Հետագայում կարող ես մի կողմ գցել այն ամենը, ինչին չես հավատում։ Շատ բաներ կան, որոնց չես հավատում, և կան շատ բաներ, որոնց հավատում ես։
 +
 +
Եվս մի բան։ Ձեռ չառնես սերը։ Իմացի՛ր, շատ մարդկանց բախտը չի ժպտում երբևէ սիրելու և սիրվելու։ Քեզ էլ առաջին անգամ է պատահել։ Քո և Մարիայի միջև եղածը, թեկուզ եթե միայն այսօր ու վաղը լինի, կամ լինի նույնիսկ երկար տարիներ, ամենակարևոր բանն է, որ կարող է հանդիպել մարդ արարածի կյանքում։ Միշտ էլ կլինեն մարդիկ, որ կասեն, թե դա գոյություն չունի, կասեն, որովհետև իրենք չեն ճաշակել այդ։ Բայց ես ասում եմ քեզ, որ դա ճշմարիտ է, որ դու ճաշակեցիր այդ և դու երջանիկ ես, եթե նույնիսկ մեռնես վաղը։
 +
 +
Բավական է շաղակրատես մահվան մասին, ասաց ինքն իրեն։ Դա մեր ոճը չէ։ Այդ ոճով մեր անարխիստ ընկերներն են խոսում։ Հենց որ գործերն սկսում են վատանալ, մտածում են կրակ տալ մի բանի և մեռնել։ Արտառոց մտածելակերպ է։ Շատ արտառոց։ Դե լավ, ծերուկ, այս օրն էլ ենք կարծես մթնեցնելու, ասաց ինքն իրեն։ Արդեն ժամը երեքն է դառնում, շուտով ճաշը կբերեն։ Սորդոյի մոտ դեռ կրակում են, նշանակում է պաշարել են ու սպասում են նոր ուժերի։ Հավանաբար։ Դե մինչև մութն ընկնելը պիտի վերջացնեն։
 +
 +
Տեսնես ի՞նչ է կատարվում Սորդոյի մոտ։ Նույնը, ինչ մեզ մոտ է լինելու շուտով։ Կարծում եմ, որ շատ էլ ուրախ չի հիմա այնտեղ։ Այ թե խաղի բերեցինք Սորդոյին այդ ձիերի պատմությունով։ Իսպաներեն ո՞նց կասեին։ Un callejon sin salida: Փակուղի։ Կարծում եմ, որ ես դուրս կգայի։ Պիտի պարզապես վերցնես ու անես, և կլինի։ Բայց ինչ շքեղություն է, երբ պատերազմի ժամանակ պաշարման մեջ գտնվողները կարող են անձնատուր լինել։ Estamos capados: Պաշարված ենք։ Այս պատերազմում ամենից ավելի խուճապ պարունակող ճիչը սա է եղել։ Դրանից հետո գնդակահարվում ես։ Եթե, իհարկե, բախտդ բերեց ու ավելի վատ բան չեղավ։ Սորդոյի բախտը չբերեց։ Ոչ էլ սրանցը կբերի, երբ ժամանակը գա։
 +
 +
Ժամը երեքն է։ Լսեց հեռու֊հեռվից եկող մի հռնդյուն, նայեց վերև ու տեսավ ինքնաթիռները։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանյոթերորդ==
 +
 +
Էլ Սորդոն մարտն ընդունում էր բլրի գագաթին։ Դուր չէր գալիս նրան այդ բլուրը, շանկրի տպավորություն էր թողնում վրան։ Բայց այլ ընտրության հնարավորություն չէր ունեցել, և տակավին հեռվից նկատելով այն՝ քառատրոփ սկսել էր սուրալ լանջն ի վեր՝ գնդացիրը ձիու գավակին, փողի ծանրությունն ընկած ազդրի վրա, մի կողմից նռնակների, մյուսից՝ գնդացրի սկավառակների պարկերը կախած։ Էլ Սորդոն արագ֊արագ խթանում էր ձին, իսկ Խոակինն ու Իգնասիոն մերթընդմերթ կանգ էին առնում, կրակում, որպեսզի նա կարողանա գնդացիրը տեղ հասցնել։
 +
 +
Ձյունը դեռ չէր հալվել, ձյունը, որ իրենց կործանման պատճառն էր դարձել։ Ձին խփվեց և երբ կենդանին հևասպառ, թեթևակի ցնցումներով շարունակեց բարձրանալ դեպի գագաթը տանող վերջին հատվածը, ցրքտելով ձյան փայփլուն շիթերը, Սորդոն երասանը գցեց ուսն ու սկսեց քարշ տալ ձին դեպի վեր։ Բարձրանում էր ուժերի ամբողջ լարումով՝ տեղացող գնդակների տարափի տակ, երկու ծանր պարկերն ուսերին։ Երկու ժայռի արանքում բռնեց ձիու բաշն ու արագ, վարպետորեն կրակեց, ձին ընկավ հենց այդտեղ, գլուխը դեպի ստորոտը ու փակեց ժայռերի միջև ընկած տարածությունը։ Սորդոն գնդացիրը տեղավորեց ձիու ետևն ու երկու սկավառակ կրակեց։ Դատարկ պարկուճները թափվում էին ձյան վրա։ Գնդացրի տաքացած փողը նստած էր ձիու մեջքին և այրվող մազի հոտ էր գալիս, և նա կրակում էր յուրաքանչյուր բլուր բարձրացողի վրա, ստիպելով թաքնվել և այդ ամբողջ ժամանակամիջոցում սարսուռ էր զգում թիկունքում, որովհետև չգիտեր, թե ինչ է կատարվում այնտեղ։ Երբ իր հինգ մարդկանցից վերջինն էլ հասավ բլրի գագաթը, սարսուռն անցավ, և կրակելն ընդհատեց, որպեսզի խնայի փամփուշտները։
 +
 +
Երկու ձի խփվել էին բլրի լանջին, երեքը՝ այստեղ, գագաթին։ Երեկ գիշեր միայն երեք ձի էին կարողացել փախցնել, որոնցից մեկն այս առավոտյան փախել էր, երբ հրաձգությունն էր սկսվել ու տղաներից մեկը փորձել էր առանց թամբելու հեծնել։
 +
 +
Գագաթ հասած հինգ հոգուց երեքը վիրավոր էին։ Սորդոյի մի վերքը սրունքի ձկնամկանի վրա էր, երկուսը ձախ թևին էին։ Արյունահոսությունը դադարել էր, թևի մի վերքը շատ էր ցավում։ Ծարավից տանջվում էր։ Մի անտանելի գլխացավ էր բռնել ու, սպասելով ինքնաթիռներին, իսպանական մի կատակ հիշեց․ «Hay que tomar la muerte como si fuera aspirina», որ նշանակում էր՝ «Ասպիրինի պես կընդունես մահը»։ Բայց բարձրաձայն չասաց այդ կատակը։ Քմծիծաղեց տանջող գլխացավից ու ամեն մի շարժումից ներսը տակնուվրա անող թևի վերքի ցավից կնճռոտվելով և նայեց շուրջը՝ խմբից ետ մնացած տղաներին։
 +
 +
Հինգ հոգի էին, դիրքավորվել էին հինգթևանի աստղի նմանությամբ։ Ծնկներով ու ձեռքերով փորում էին գետինը, հողից ու քարերից թմբիկներ սարքում, որպեսզի գլուխն ու ուսերը պատսպարեն։ Երբ ամեն մեկն իր թմբիկը պատրաստել էր, սկսեցին դրանց արանքներում քարեր ու հող լցնել։ Տասնութամյա Խոակինը պողպատյա մի սաղավարտ էր ձեռք գցել, դրանով փորում էր ու հողը փոխանցում մյուսներին։
 +
 +
Սաղավարտը ձեռք էր բերել գնացքի պայթեցման ժամանակ։ Փամփուշտից առաջացած ծակ կար վրան, նրան միշտ ձեռ էին առել, որ դեն չի գցում այն։ Բայց նա մուրճով հարթեցրել էր ծակի շուրջ գոյացած սուր ցցվածքները, ծակի մեջ փայտ խրել և սաղավարտի հարթությամբ կտրել էր այն։
 +
 +
Երբ հրաձգությունը սկսվեց, նա այնպիսի թափով սաղավարտը քաշեց գլխին, որ թվաց, թե կաթսայով հարվածեցին գանգին։ Ձին խփվեց և Խոակինը վազեց շնչակտուր, ոտներն հազիվ քարշ տալով, բերանը չորացած, գնդակների տարափի, սուլոցի, պայթյունների տակ, իսկ սաղավարտն ահավոր ծանրությամբ ճնշում էր գլխին ու երկաթյա շիկացած օղակի նման սեղմում ճակատը։ Բայց նա չհանեց այն ու դեն չգցեց։ Հիմա դրանով փորում էր, փորում էր մեքենայի նման՝ անդուլ ու միալար։ Դեռ չէր վիրավորվել։
 +
 +
― Վերջապես մի բանի ծառայեց, ― ասաց Սորդոն իր թավ, խռպոտ ձայնով։
 +
 +
― Resistir y fortificar es vencer, ― ասաց Խոակինը թուքը բերանի մեջ ավելի շուտ վախից, քան մարտի ժամանակ սովորաբար զգացվող ծարավից չորացած։ Կոմունիստական կուսակցության լոզունգներից էր և նշանակում էր՝ դիմադրիր ու ամրություն ստեղծիր, և կհաղթես։
 +
 +
Սորդոն նայեց շուրջը, զառիթափին, որտեղից մի ձիավոր, գլաքարի ետևը թաք մտած, պատրաստվում էր կրակելու։ Սորդոն շատ էր սիրում տղային, բայց այս պահին լոզունգներ լսելու տրամադրություն չուներ։
 +
 +
― Ի՞նչ ասացիր, ― հարցրեց մեկը, թողնելով խրամատավորման աշխատանքը։ Նա պառկած էր երեսնիվայր, կզակը գետնին, և ձեռքերով մի քար էր տեղավորում։ Խոակինը, առանց մի պահ իսկ դադարեցնելու փորելը, պատանու առնականացող ձայնով կրկնեց լոզունգը։
 +
 +
― Վերջին բառն ի՞նչ էր, ― հարցրեց նույն պարտիզանը կզակը գետնին հպած։
 +
 +
― Vencer, ― ասաց տղան։ ― Կհաղթես։
 +
 +
― Mierda,<ref>Կղկղանք (իսպ․)։</ref> ― ասաց կզակը գետնին հպած պարտիզանը։
 +
 +
― Բայց մի լոզունգ կա, որ ավելի հարմար է այս պարագայի համար, ― ասաց Խոակինը, թալիսմանների նման մեջտեղ հանելով դրանք։ ― Պասիոնարիան ասում է՝ ավելի լավ է կանգնած մեռնել, քան ծնկաչոք ապրել։
 +
 +
― Դարձյալ mierda, ― ասաց նույն պարտիզանը, իսկ մի ուրիշը նրա թիկունքից ավելացրեց։ ― Մենք ոչ թե ծնկաչոք ենք, այլ փորի վրա։
 +
 +
― Լսի՛ր, դո՛ւ, կոմունիստ։ Գիտե՞ս, որ քո Պասիոնարիան քո տարիքի տղա ունի, որը պատերազմի սկզբից մինչև օրս Ռուսաստանում է։
 +
 +
― Սուտ է, ― ասաց Խոակինը։
 +
 +
― Que va, սուտ է, ― ասաց մյուսը։ ― Այն տարօրինակ անունով դինամիտավորն է ինձ ասել։ Նա էլ ձեր կուսակցությունից էր։ Ինչո՞ւ պետք է ստեր։
 +
 +
― Սուտ է, ― ասաց Խոակինը։ ― Պասիոնարիան այդպիսի բան չէր անի, նա իր տղային Ռուսաստանում չէր թաքցնի, երբ այստեղ կռիվ է։
 +
 +
― Ես կուզեի Ռուսաստանում լինել, ― ասաց Սորդոյի տղաներից մեկը։ ― Քո այդ Պասիոնարիան ինձ Ռուսաստան չի՞ ուղարկի հիմա, կոմունիստ։
 +
 +
― Եթե դու այդքան հավատում ես քո Պասիոնարիային, մի բան արա՝ թող գա մեզ այստեղից պրծացնի, ― ասաց վիրակապած ազդրով մի պարտիզան։
 +
 +
― Ֆաշիստները ուր որ է կանեն դա, ― ասաց կզակը գետնին հպած մարդը։
 +
 +
― Այդպես մի՛ խոսիր, ― ասաց Խոակինը։
 +
 +
― Շրթունքներիդ վրայից մորդ կրծքի կաթը սրբիր ու ինձ հող տուր քո այդ սաղավարտով, ― ասաց կզակը գետնին մարդը։ ― Մեզնից ոչ մեկն այսօր արևի մայր մտնելը չի տեսնի։
 +
 +
Էլ Սորդոն մտածում էր․ այս բլուրը ոնց որ շանկր լինի։ Կամ էլ դեռատի աղջկա կուրծք, հարթ պտուկով։ Կամ էլ հրաբխի խառնարան։ Դու հրաբուխ չես տեսել, մտածեց նա։ Ոչ էլ երբևէ կտեսնես։ Իսկ այս բլուրը շանկրի է նման։ Հրաբուխն հանգիստ թող։ Հրաբխի մասին մտածելն արդեն ուշ է։
 +
 +
Ձիու վզակոթի վրայով շատ զգուշորեն նայեց շուրջը, ներքևից, մի գլաքարի ետևից գնդացիրն սկսեց կրակել, նա լսում էր ձիու մարմնի մեջ խրվող փամփուշտների ձայնը։ Սորդոն սողալով անցավ ձիու և ժայռի արանքում գոյացած բացվածքի դիմացն ու շարունակեց նայել այդտեղից։ Իրենից մի փոքր ներքև, զառիթափի վրա երեք դիակ կար։ Դրանք ընկել էին, երբ ֆաշիստների գնդացրի կրակի ծածկույթի տակ փորձել էին գրավել բարձունքը, բայց Սորդոն ու մյուսները նռնակներով և կրակոցներով ետ էին մղել գրոհը։ Բլրի գագաթի մյուս կողմում էլ դիակներ կային, բայց այդտեղից չէին երևում։ Չորսբոլորը բաց էր, հնարավոր չէր ինչ֊որ բանի ետևում պատսպարվելով հասնել գագաթը, և Սորդոն գիտեր, որ քանի իր չորս տղաները կենդանի են ու զինամթերքը չի վերջացել, չեն կարող իրեն դուրս մղել այդտեղից, եթե, անշուշտ, ականանետ չբերեն։ Չգիտեր, գուցե գնացել են Լա Գրանխայից ականանետ բերելու։ Գուցեև  ոչ, բայց շատ շուտով, և նա կարող էր հաստատորեն ասել դա, ինքնաթիռները կգան, որովհետև իրենց գլխավերևում հետախույզ ինքնաթռի թռիչքից հետո արդեն չորս ժամ էր անցել։
 +
 +
Այս բոլորը իսկապես որ շանկրի նման է, մտածեց Սորդոն, մենք էլ դրա ամենաթարախային մասն ենք։ Բայց լավ կոտորեցինք դրանց, երբ հիմարաբար փորձեցին գրոհով գրավել բարձունքը։ Տեսնես ինչի՞ վրա էին հույսները դրել։ Երևի իրենց նորագույն զենքերի՞։ Գլուխներն հակած վազելով բարձրացող զինվորներին գրոհի տանող երիտասարդ սպան սպանվել էր, երբ զառիթափով գլորված իր նռնակը պայթել էր։ Նռնակի պայթյունից առաջացած թնդյունի և դեղին ծխի մեջ Սորդոն տեսել էր փուլ եկած սպային, որն հիմա պառկել էր այդտեղ՝ հնացած շորերի ծանր ծրարի նման, որից այս կողմ ոչ ոքի չհաջողվեց անցնել։ Սորդոն նայեց այդ դիակին, հետո ավելի ցած՝ մյուս ընկածներին։
 +
 +
Քաջ մարդիկ են, բայց հիմար են, մտածեց նա։ Սակայն երևի արդեն գիտակցեցին, որ իմաստ չունի գրոհելը մինչև ինքնաթիռների գալը կամ ականանետ բերելը։ Հենց ականանետը բերեցին, վերջ։ Բայց լավ է ականանետ լինի, ավելի բնական է, քան ինքնաթիռը։ Երբ մտածեց, որ կարող են ինքնաթիռներ գալ, այնպիսի մի զգացողություն ունեցավ, կարծես մերկացած կանգնել էր բլրի գագաթին, և ոչ միայն հագուստներն էին հանված, այլև մաշկն էին քերթել։ Հազիվ թե մեկն ու մեկն իրեն ավելի մերկ զգա, քան ես եմ զգում, մտածեց նա։ Մաշկած նապաստակը, եթե ինձ հետ համեմատես, արջի մորթի հագած կթվա։ Բայց ինչո՞ւ պիտի ինքնաթիռներ գան։ Ականանետով էլ կարող են հեշտությամբ մեր վերջը տալ։ Բայց շատ են պարծենում իրենց ինքնաթիռներով, այնպես որ հավանական է բերել տան։ Ոնց որ իրենց ավտոմատ հրացաններով պարծենալով այդպիսի հիմար գրոհ ձեռնարկեցին։ Բայց անկասկած ուղարկած կլինեն մեկին, որպեսզի ականանետ բերեն։
 +
 +
Տղաներից մեկը կրակեց։ Հետո քաշեց փակաղակն ու շտապ մեկ էլ կրակեց։
 +
 +
― Փամփուշները խնայիր, ― ասաց Սորդոն։
 +
 +
― Պոռնկի ծնունդը սողալով գալիս էր դեպի այդ քարը, ― մատով ցույց տվեց նա։
 +
 +
― Խփեցի՞ր, ― հարցրեց Սորդոն՝ դժվարությամբ շրջելով գլուխը։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց պարտիզանը։ ― Բիճը քարի ետևն անցավ։
 +
 +
― Այդ Պիլարը պոռնիկներից ամենապոռնիկն է, ― ասաց ծնոտը գետնին հպած տղամարդը։ ― Այդ պոռնիկը գիտի, որ մենք այստեղ մեռնում ենք։
 +
 +
― Նա մեզ չի կարող օգնել, ― ասաց Սորդոն՝ առանց գլուխը շրջելու։ Խոսողը նրա առողջ ականջի կողմն էր, և նա լսել էր նրա ասածը։ ― Ի՞նչ կարող է անել։
 +
 +
― Թիկունքից խփի այս քածերին։
 +
 +
― Que va, ― ասաց Սորդոն։ ― Նրանք սփռվել են հիմա բլրի շուրջը։ Պիլարը ո՞նց կարող է թիկունքից գալ։ Հարյուր հիսուն հոգի կլինեն այստեղ։ Հիմա կարող է ավելի էլ լինեն։
 +
 +
― Եթե կարողանանք մինչև մութն ընկնելը դիմանալ, ― ասաց Խոակինը։
 +
 +
― Եթե Ծնունդն էլ Զատկին լինի, ― ասաց ծնոտը գետնին հպած մարդը։
 +
 +
― Եթե մորաքույրդ էլ cojones ունենար, քեռի կլիներ, ― ասաց մեկ ուրիշը։ ― Պասիոնարիայիդ իմաց արա։ Միայն նա կարող է մեզ օգնել։
 +
 +
― Ես չեմ հավատում նրա տղայի մասին ասածներիդ, ― ասաց Խոակինը։ ― Իսկ եթե այնտեղ է, ուրեմն օդաչուություն է սովորում կամ էլ նման մի բան։
 +
 +
― Թաքնվել է, որպեսզի ապահով լինի, ― ասաց նույն մարդը։
 +
 +
― Դիալեկտիկա է ուսումնասիրում։ Քո Պասիոնարիան էլ այնտեղ է եղել։ Լիստերն էլ, Մոդեստոն էլ, ուրիշներն էլ։ Տարօրինակ անունով մարդն ինձ ասաց։
 +
 +
― Թող գնան սովորեն, հետո կվերադառնան ու կօգնեն մեզ, ― ասաց Խոակինը։
 +
 +
― Թող հիմա օգնեն, ― ասաց մեկ ուրիշը։ ― Թող այդ ծծկեր խաբեբաները հիմա օգնեն։ ― Կրակեց ու, ― Me cago en tal: Նորից վրիպեցի, ― ասաց։
 +
 +
― Փամփուշտներդ խնայիր ու այդքան շատ մի խոսիր, թե չէ կծարավես, ― ասաց Սորդոն։ ― Այս բլրի վրա ջուր չկա։
 +
 +
― Վերցրո՛ւ, ― ասաց խոսողն ու շրջվելով հանեց ուսից կախած գինու կաշեշիշը և մեկնեց Սորդոյին։ ― Ողողի՛ր բերանդ, ծերուկ։ Դու շատ ծարաված կլինես, վիրավոր ես։
 +
 +
― Տուր բոլորն էլ թող խմեն, ― ասաց Սորդոն։
 +
 +
― Որ այդպես է, առաջինը ես խմեմ, ― ասաց կաշեշշի տերը, մի լավ ումպ արեց ու փոխանցեց կողքինին։
 +
 +
― Սորդո, ի՞նչ ես կարծում, ինքնաթիռները երն կգան, ― հարցրեց ծնոտը գետնին հպած մարդը։
 +
 +
― Հիմա, ուր որ է, ― ասաց Սորդոն։ ― Պետք է արդեն եկած լինեին։
 +
 +
Ի՞նչ ես կարծում, այս պոռնիկի ծնունդները էլի կգրոհե՞ն։
 +
 +
― Միայն այն դեպքում, եթե ինքնաթիռները չգան։
 +
 +
Նա մտածեց, որ կարիք չկա ականանետի մասին խոսք բացելու։ Երբ որ բերեն, այն ժամանակ էլ թող իմանան։
 +
 +
― Աստված գիտի, թե ինչքան ինքնաթիռ ունեն, երեկ այդ ինչքա՜ն տեսանք։
 +
 +
― Շա՜տ շատ, ― ասաց Սորդոն։ Գլխացավը չէր անցնում, իսկ թևը փայտացել էր, և երբ շարժում էր, անտանելի ցավեր էր զգում։ Առողջ ձեռքով կաշվեշիշը տարավ բերանին, գլուխը բարձրացրեց դեպի ամառնամուտի փայլուն, բարձր, կապույտ երկինքը։ Հիսուներկու տարեկան էր, և հաստատ գիտեր, որ վերջին անգամ է տեսնում այս երկինքը։
 +
 +
Նա մեռնելուց չէր վախենում, նրան ցավ էր պատճառում այն, որ ընկել էր թակարդը և քաշվել էր այս բլրի բարձունքը, որտեղ մեռնելուց բացի ոչինչ կարելի չէ անել։ Եթե կարողանայինք ժամանակին ճեղքած լինել, մտածեց նա։ Եթե կարողանայինք քաշվել հովիտը կամ էլ ճեղքել֊անցնել ճանապարհի կողմը, ամեն ինչ կարգին կլիներ։ Բայց արի տես, որ այս բլրի վրա ենք, այս շանկրի։ Դե հիմա ինչքան կարող ենք, այնքան ժամանակ կօգտվենք այս բլրի հնարավորություններից, առայժմ որ շատ լավ ենք օգտվել։
 +
 +
Եթե նա նույնիսկ իմանար, թե պատմության ընթացքում քանի մարդ մեռնելու համար օգտվել է բլուրների ընձեռած հնարավորությունից, դա մխիթարություն չէր լինի, որովհետև ոչ մեկի համար էլ թեթևացում չէ մեկ ուրիշի նույնպես նման պայմաններում մեռած լինելը, այնպես, ինչպես հենց նոր այրիացած կնոջ վիշտը չի մեղմանում նրանից, որ ուրիշ սիրեցյալ ամուսիններ ևս մահացել են։ Այսպես թե այնպես, վախենաս թե չվախենաս մահից, դժվար է այդ մտքի հետ հաշտվելը։ Սորդոն հաշտվել էր, բայց ոչ հաճույքով, չնայած որ հիսուներկու տարեկան էր, երեք տեղից վիրավորված, իսկ բլուրը շրջապատված էր։
 +
 +
Մտովի ձեռ էր առնում ապրելու իր տենչը, բայց երբ նայում էր կապույտ երկնքին, հեռվում երևացող լեռներին ու խմում գինին, զգում էր, որ չի ուզում մեռնել։ Եթե մարդը պետք է մեռնի, իսկ դա կասկածից վեր է, մտածում էր նա, կարող եմ և մեռնել։ Բայց ատում եմ մահը։
 +
 +
Մեռնելը ոչինչ, ոչինչ չէր առաջացնում մեջը, ոչ մի պատկեր, ոչ իսկ վախ։ Մինչդեռ ապրելը, ապրելը սարալանջին քամուց օրորվող ցորենի անդաստան էր։ Ապրելը երկնքում սավառնող բազե էր։ Փոշով ու մղեղով բռնված կալում կավե կժի սառնորակ ջուր էր։ Ապրելը սրունքներիդ մեջ սեղմված ձիու լանջ էր, ազդրիդ հանգչող հրացան էր, բլուր էր, հովիտ էր, ծառերով եզերված գետակ էր և հովիտներից ու լեռներից դենն ընկած հեռաստաններ էր։
 +
 +
Սորդոն գինու կաշեշիշը վերադարձրեց տիրոջն ու գլխով շնորհակալություն հայտնեց։ Նա կռացավ և թփթփացրեց սպանված ձիու գավակը, այն մասը, որի վրա նստել էր գնդացրի փողը և այրվել։ Այրված ստեների հոտը տակավին զգացվում էր։ Նա հիշեց, թե ինչպես կանգնեցրեց ձիուն այդտեղ, ինչպես էր դողում կենդանին, ինչպես էին սուրում և կտկտում գնդակները՝ թռչելով իրենց վրայով ու կողքերով, իսկ իրենք կարծես վարագուրված լինեին, ինչպես վարպետորեն կրակեց ձիու ականջներն ու աչքերն հատող գծի կենտրոնին։ Հետո, երբ ձին ընկել էր, ինչպես ինքն իրեն գցեց նրա տաք, խոնավ մարմնի ետևը և քաշեց գնդացիրը, որովհետև ֆաշիստները բարձրանում էին իրենց հետքերով։
 +
 +
― Eras mucho caballo, ― ասաց նա, որ նշանակում էր՝ լավ ձի էիր։
 +
 +
Էլ Սորդոն այժմ պառկել էր իր առողջ կողի վրա և նայում էր վերև՝ երկնքին։ Նա պառկել էր դատարկ պարկուճների վրա, գլուխը պաշտպանված էր ժայռով, իսկ մարմինը՝ ձիու դիակով։ Վիրավոր ոտն ու ձեռը փայտացել էին և շատ ուժեղ ցավում էին, հոգնածությունից չէր ուզում շարժվել։
 +
 +
― Այդ ի՞նչ է կատարվում քեզ հետ, ծերուկ, ― հարցրեց կողքինը։
 +
 +
― Ոչինչ։ Մի փոքր հանգստանում եմ։
 +
 +
― Քնի՛ր, ― ասաց նույն մարդը։ ― Կզարթնեցնեն, երբ կսկսեն գալ։
 +
 +
Հենց այդ պահին զառիթափի ներքևից մեկը բղավեց․
 +
 +
― Լսե՛ք, բանդիտներ, ― ձայնը գալիս էր ժայռի ետևից, որտեղ զետեղված էր իրենց առավել մոտ գտնվող գնդացիրը։ ― Հանձնվե՛ք քանի դեռ ինքնաթիռները  կտոր֊կտոր չեն արել ձեզ։
 +
 +
― Ի՞նչ է ասում, ― հարցրեց Սորդոն։ Խոակինը կրկնեց։ Սորդոն սողալով նորից մոտեցավ գնդացրին։
 +
 +
― Գուցե ինքնաթիռները չգան, ― ասաց նա։ Մի՛ պատասխանեք, ոչ էլ կրակեք։ Գուցե նորից փորձեն գրոհել։
 +
 +
― Իսկ եթե մի փոքր հայհոյե՞նք, ― հարցրեց պարտիզանը, որը Խոակինին Պասիոնարիայի որդու մասին էր ասել։
 +
 +
― Կարիք չկա, ― ասաց Սորդոն։ Մեծ ատրճանակդ տուր ինձ։ Ո՞վ մեծ ատրճանակ ունի։
 +
 +
― Ահա։
 +
 +
― Տուր։ ― Սորդոն կանգնեց ծնկների վրա, վերցրեց ինը միլիմետրանոց «Ստարը» և կրակեց գետնին, սպանված ձիու կողքին և սպասեց, հետո տարբեր ընդմիջումներով, ևս չորս անգամ կրակեց։ Սպասեց, հաշվեց մինչև վաթսուն ու վերջին անգամ կրակեց սպանված ձիու մարմնին։ Քմծիծաղեց և ատրճանակը ետ տվեց տիրոջը։
 +
 +
― Փամփուշտ լցրու, ― ասաց շշնջալով, ― ու բոլորդ էլ լռեք, ոչ մեկը չկրակի։
 +
 +
― Bandidos! ― գոռաց ժայռի ետևի մարդը։
 +
 +
Բլրի գագաթից ոչ ոք ոչինչ չպատասխանեց։
 +
 +
― Bandidos! Հանձնվե՛ք, քանի դեռ հազար կտոր չենք արել։
 +
 +
― Կտցում են, ― ուրախ շշնջաց Սորդոն։
 +
 +
Նա ուշադիր հետևում էր։ Մի մարդ գլուխը բարձրացրեց ժայռերի ետևից։ Բլրի գագաթից ոչ մի կրակոց չեղավ, և մարդը նորից գլուխը ետ քաշեց։ Սորդոն ուշադիր հետևում էր ու սպասում, բայց ոչ մի ուրիշ բան տեղի չունեցավ։ Սորդոն նայեց տղաներին, բոլորն էլ իրենց դիրքերից հետևում էին, թե ինչ է կատարվում զառիթափի վրա։ Երբ տղաները նկատեցին, որ նա նայում էր իրենց, գլուխները տարուբերեցին։
 +
 +
― Ոչ մեկդ չշարժվեք, ― շշնջաց նա։
 +
 +
― Պոռնիկի ծնունդներ, ― լսվեց նորից ժայռերի ետևից։
 +
 +
― Կարմիր խոզեր։ Ծնողապիղծներ։
 +
 +
Սորդոն քմծիծաղեց։ Առողջ ականջը շրջել էր ձայնի կողմն ու լսում էր հայհոյանքները։ Սա ասպիրինից լավ է, մտածեց նա։ Տեսնես քանիսին կփռենք։ Կարո՞ղ են այդքան հիմար լինել։
 +
 +
Ձայնը նորից լռեց և երեք րոպե ոչինչ չէր լսվում ու ոչ մի շարժում չէր նկատվում։ Հետո հարյուր յարդ իրենցից ցած գտնվող գլաքարի ետևից սնայպերը բարձրացավ ու կրակեց։ Գնդակը կպավ մի ժայռաբեկորի և սուր վզզոցով թռավ մի կողմ։ Հետո Սորդոն տեսավ, որ կռացած, գրեթե երկու տակ եղած մի մարդ ժայռերի ետևից, որտեղ գնդացիրն էր զետեղված դուրս թռավ և իրեն գցեց գլաքարի ետևը, սնայպերի մոտ և անհետացավ։
 +
 +
Սորդոն նայեց շուրջբոլորը։ Նշաններով իրեն հասկացրին, որ բլրալանջի մյուս կողմերում շարժում չի նկատվում։ Սորդոն ուրախ ժպտաց ու գլուխը շարժեց։ Սա տասն անգամ ավելի լավ է, քան ասպիրինը, մտածեց նա և սպասեց, և այնքան երջանիկ էր, որքան կարող է լինել միայն որսին սպասող որսորդը։
 +
 +
Ներքևում գնդացրի մոտից գլաքարի ետևն եկած մարդը խոսում էր սնայպերի հետ։
 +
 +
― Դու հավատո՞ւմ ես դրան։
 +
 +
― Չգիտեմ, ― ասաց սնայպերը։
 +
 +
― Տրամաբանական է, ― ասաց մարդը, որն սպա էր և այդ զորամասի հրամանատարը։ ― Պաշարված են։ Նրանց միայն մեռնել է մնում։
 +
 +
Սնայպերը չպատասխանեց։
 +
 +
― Ի՞նչ ես կարծում, ― հարցրեց սպան։
 +
 +
― Ոչինչ, ― ասաց սնայպերը։
 +
 +
― Կրակոցներից հետո որևէ շարժում նկատե՞լ ես։
 +
 +
― Ոչ մի։
 +
 +
Սպան նայեց թևի ժամացույցին։ Ժամը երեքից տասը րոպե էր պակաս։
 +
 +
― Ինքնաթիռները պետք է գային մի ժամ առաջ, ― ասաց նա։ Այդ պահին մի ուրիշ սպա էլ իրեն գցեց գլաքարի ետևը։ Սնայպերը մի կողմ քաշվեց, որպեսզի նրան էլ տեղ անի։
 +
 +
― Լսի՛ր, Պակո, ― ասաց առաջին սպան։ ― Քեզ ի՞նչ է թվում։
 +
 +
Երկրորդ սպան հևում էր գնդացրի մոտից մինչև գլաքարը բլրալանջն ի վեր վազելուց։
 +
 +
― Ես կարծում եմ, որ սա ծուղակ է, ― ասաց նա։
 +
 +
― Իսկ եթե չէ՞։ Պատկերացնո՞ւմ ես, թե ինչպիսի ծիծաղելի վիճակում կլինենք մենք մեռած մարդկանց պաշարած պառկած սպասելով։
 +
 +
― Մենք արդեն ծիծաղելիից ավելի վատ բան արեցինք, հենց քիչ առաջ, ― ասաց երկրորդ սպան։ ― Նայիր զառիթափին։
 +
 +
Նա նայեց վերև, զառիթափին և տեսավ բլրի գագաթի մոտ փռված դիակները։ Այդտեղից երևում էին բարձունքի ժայռերը, Սորդոյի ձիու մարմինն ու դեպի իրենց ցցված սմբակները, նոր փորված հողի կույտերը։
 +
 +
― Ականանետից լուր չկա՞, ― հարցրեց երկրորդ սպան։
 +
 +
― Մի ժամից կլինեն այստեղ։ Եթե ոչ ավելի շուտ։
 +
 +
― Ուրեմն սպասիր ականանետերին։ Ինչ հիմարություն որ արեցինք, արդեն բավական է։
 +
 +
― Bandidos, ― գոռաց հանկարծ առաջին սպան՝ կանգնելով ոտքերի վրա և գլուխը դուրս հանելով գլաքարի հետևից․ այդ դիրքում նրան բլրի գագաթը ավելի մոտիկ թվաց։ ― Կարմիր խոզե՛ր։ Վախկոտնե՛ր։
 +
 +
Երկրորդ սպան նայեց սնայպերին և գլուխը տարուբերեց։ Սնայպերը շրթունքները սեղմած նայեց շուրջը։
 +
 +
Առաջին սպան շարունակում էր կանգնած մնալ այդպես՝ գլուխը գլաքարից բարձր պահած, դողացող ձեռքը ատրճանակի կոթին։ Հայհոյանքներ էր տեղում դեպի բլրի գագաթը։ Ոչինչ տեղի չունեցավ։ Եվ նա դուրս եկավ գլաքարի ետևից ու ամբողջ հասակով մեկ կանգնած բաց տարածությունում նայեց բլրի գագաթին։
 +
 +
― Կրակե՛ք, վախկոտնե՛ր, եթե կենդանի եք, ― գոռաց նա։ ― Կրակե՛ք, ես չեմ վախենում կարմիրներից, ինչքան էլ շատ գաք պոռնիկների պոռնիկի փորից։
 +
 +
Վերջին հայհոյանքը բավական երկար էր, և սպայի երեսը գոռոցից կարմրել էր, երակները ուռել էին։
 +
 +
Երկրորդ սպան, որը նիհար, արևառ դեմքով, հանդարտ աչքերով, բարակ ու երկարավուն շրթներով, մազակալած փոս ընկած այտերով մի մարդ էր, նորից տարուբերեց գլուխը։ Այդ գոռացող սպան էր, որ սրանից քիչ առաջ հրամայել էր գրոհով առնել բլուրը։ Երիտասարդ լեյտենանտը, որն սպանված ընկել էր զառիթափի վրա, այս լեյտենանտի՝ Պակո Բեռենդոյի ամենալավ ընկերն էր եղել։ Սա հիմա լսում էր կապիտանին, որը բացահայտ մոլուցքի մեջ բղավոցով հայհոյում էր։
 +
 +
― Դրանք իմ քրոջն ու մորը գնդակահարած խոզերն են, ― ասաց կապիտանը։ Նա կարմրադեմ էր, խարտյաշ, անգլիական բեղերով և աչքերն ինչ֊որ տարօրինակ էին՝ բաց կապույտ, թարթիչները նույնպես բաց գույնի էին, և երբ նայում էիր աչքերին, թվում էր, թե անվերջ շարժվում են։ ― Կարմինե՛ր, ― գոռաց նա նորից, ― վախկոտնե՛ր, ― և դարձյալ սկսեց իր հայհոյանքները։
 +
 +
Նա հիմա բոլորովին ազատ֊համարձակ կանգնել էր բաց տարածությունում և, ուշադիր նշան բռնելով ատրճանակից, կրակում էր բլրի գագաթին երևացող միակ թիրախին՝ Սորդոյի ձիու դիակին։ Գնդակն ընկավ ձիուց տասնհինգ յարդ ցած և հողի փշուրներ ժայթքեցրեց։ Կապիտանը նորից կրակեց։ Գնդակը կպավ ժայռին ու մի կողմ թռավ։
 +
 +
Կապիտանը կանգնել էր այդտեղ ու նայում էր բլրի գագաթին։ Լեյտենանտ Բեռենդոն նայում էր գագաթի մոտ ընկած մյուս լեյտենանտի դիակին։ Սնայպերը նայում էր առաջը՝ ոտների տակի հողին։ Հետո հայացքը բարձրացրեց և նայեց կապիտանին։
 +
 +
― Այնտեղ կենդանի մարդ չկա, ― ասաց կապիտանը։ ― Է՛յ, դո՛ւ, ― ասաց նա սնայպերին։ ― Գնա՛ ստուգիր։
 +
 +
Սնայպերը հայացքն իջեցրեց։ Ոչ մի պատասխան չտվեց։
 +
 +
― Չլսեցի՞ր, ― գոռաց կապիտանը։
 +
 +
― Ճիշտ այդպես, իմ կապիտան, ― ասաց սնայպերը առանց նայելու նրան։
 +
 +
― Ուրեմն վեր կաց ու գնա, ― ասաց կապիտանը՝ ատրճանակը դեռևս ձեռքին։ ― Լսեցի՞ր։
 +
 +
― Ճիշտ այդպես, իմ կապիտան։
 +
 +
― Հապա ինչո՞ւ չես գնում։
 +
 +
― Չեմ ուզում, իմ կապիտան։
 +
 +
― Չես ուզո՞ւմ։ ― Կապիտանն ատրճանակի փողը դեմ արեց սնայպերի կողին։ ― Դու չե՞ս ուզում։
 +
 +
― Վախենում եմ, իմ կապիտան, ― արժանապատվությամբ պատասխանեց զինվորը։
 +
 +
Լեյտենանտ Բեռենդոն, երբ տեսավ կապիտանի դեմքն ու նրա արտասովոր աչքերը, մտածեց, որ նա կգնդակահարի զինվորին։
 +
 +
― Կապիտան Մորա, ― ասաց նա։
 +
 +
― Լեյտենանտ Բեռենդո՞։
 +
 +
― Հնարավոր է, որ զինվորն իրավացի է։
 +
 +
― Այսինքն ինչպե՞ս, իրավացի է, որ ասում է, թե վախենո՞ւմ է։ Իրավացի է, որ ասում է, թե չի ուզո՞ւմ կատարել հրամանը։
 +
 +
― Ոչ։ Նա իրավացի է, որ սա ծուղակ է։
 +
 +
― Մեռած են, բոլորն էլ, ― ասաց կապիտանը։ ― Ասում եմ բոլորն էլ մեռած են, լսեցի՞ր։
 +
 +
― Դուք նկատի ունեք զառիթափի վրա ընկած մեր ընկերների՞ն, ― հարցրեց Բեռենդոն։ ― Այդ դեպքում ես համաձայն եմ ձեզ հետ։
 +
 +
― Պակո՛, ― ասաց կապիտանը։ ― Խելք հավաքիր։ Ի՞նչ է, կարծում ես, թե միայն դո՞ւ էիր սիրում Խուլիանին։ Ես քեզ ասում եմ, որ կարմիրները մեռած են։ Տե՛ս։
 +
 +
Նա ձեռքերը դրեց գլաքարին, ձգվեց ամբողջ մարմնով․ և հասակով մեկ կանգնած գրանիտի բարձունքին՝ թևերը թափ տալով սկսեց գոռալ․
 +
 +
― Դե կրակե՛ք, խփե՛ք, սպանե՛ք ինձ։
 +
 +
Բլրի գագաթին, պառկած սպանված ձիու ետևը՝ Սորդոն քմծիծաղում էր։
 +
 +
Այ թե մարդիկ են, մտածեց նա։ Ծիծաղեց, բայց և փորձեց զսպել ծիծաղը, որովհետև ցնցումից թևը ցավում էր։
 +
 +
― Կարմիրներ, ― լսվում էր ներքևից եկող բղավոցը։ ― Կարմիր սրիկաներ։ Կրակեք։ Սպանե՛ք ինձ։
 +
 +
Սորդոն, զսպված ծիծաղից ուսերը ցնցելով, ձիու գավակի և ժայռի կողքի բացվածքի միջով նայում էր գլաքարի վրա բարձրացած թևերը թափահարող կապիտանին։ Գլաքարի մի կողմում կանգնած էր լեյտենանտը, մյուսում՝ սնայպերը։ Առանց հայացքը կտրելու նրանցից, Սորդոն ուրախ ճոճում էր գլուխը։
 +
 +
― Կրակե՛ք վրաս, ― ցածրաձայն ասաց ինքն իրեն։ ― Սպանե՛ք ինձ։ ― Զսպված ծիծաղից ուսերն ուժեղ ցնցվեցին և թևի ցավը սաստկացավ, իսկ գլուխը թվում էր, թե պայթելու է։ Բայց ծիծաղը չէր կարողանում պահել։
 +
 +
Կապիտան Մորան իջավ գլաքարից։
 +
 +
― Հիմա հավատացի՞ր ինձ, Պակո, ― հարցրեց նա լեյտենանտ Բեռենդոյին։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց լեյտենանտ Բեռենդոն։
 +
 +
― Cojones, ― ասաց կապիտանը։ ― Այդ ինչ ապուշներ ու վախկոտներ են կողքիս։
 +
 +
Սնայպերը նոիրց ծվարել էր գլաքարի ետևը, լեյտենանտը պպզել էր նրա կողքին։
 +
 +
Գլաքարի կողքին կանգնած կապիտանը նորից սկսեց հայհոյանքներ տեղալ բլրի գագաթի կողմը։ Ոչ մի լեզու այնքան հայհոյանք չունի, ինչքան իսպաներենը։ Անգլերեն բոլոր հայհոյախոսությունների համարժեքները իսպաներենում կան, բացի այդ, կան նաև այնպիսի բառեր ու արտահայտություններ, որոնք օգտագործվում են միայն այն երկրներում, որտեղ աստվածանարգությունն ու խստակրոնությունը խաղաղ գոյակցում են։ Լեյտենանտ Բեռենդոն շատ բարեպաշտ կաթոլիկ էր։ Սնայպերը նույնպես։ Երկուսն էլ Նավառայից էին, երկուսն էլ կառլիստներ և, երբ բարկացած էին լինում, և՛ հայհոյում էին, և՛ աստվածանարգում, բայց դա մեղք էին համարում և կանոնավորապես գնում էին ու խոստովանում։
 +
 +
Հիմա, երբ ծվարած գլաքարի ետևը, նրանք նայում էին կապիտանին ու լսում նրա բղավոցը, երկուսն էլ ջանում էին իրենց հեռու պահել և՛ նրանից, և՛ նրա խոսքերից։ Նրանք չէին ցանկանում այդպիսի խոսքերով մեղքի տակ մտնել, այն էլ այնպիսի մի օր, որ կարող էր իրենց մահվան օրը լինել։ Նման խոսքերը դժբախտություն կարող են բերել, մտածեց սնայպերը։ Սուրբ կույսի մասին այդպիսի խոսքեր ասելը վատ նշան էր։ Սրա բերանը ավելի կեղտոտ է, քան կարմիրներինը։
 +
 +
Խուլիանն սպանվեց, մտածում էր լեյտենանտ Բեռենդոն, և այսպիսի օրով ահա պառկած է զառիթափի վրա։ Իսկ այս կեղտոտ բերանը կանգնել է այստեղ ու իր աստվածանարգություններով նոր ու նոր դժբախտություններ է ուզում բերել։
 +
 +
Կապիտանն այդ պահին դադարեցրեց իր բղավոցն ու շրջվեց Բեռենդոյի կողմը։ Նրա աչքերն ավելի քան երբևէ տարօրինակ էին։
 +
 +
― Պակո՛, ― ուրախ ասաց նա, ― հիմա դու և ես կգնանք վերև։
 +
 +
― Ես չեմ գնա։
 +
 +
― Ի՞նչ, ― կապիտանը նորից հանեց ատրճանակը։
 +
 +
Ատում եմ այս ատրճանակ թափահարողներին, մտածում էր Բեռենդոն։ Առանց ատրճանակ թափ տալու ոչ միայն հրաման չեն կարող արձակել։ Երևի երբ զուգարան են գնում, ատրճանակը փորներին դեմ են անում, որպեսզի դուրս գան։
 +
 +
― Եթե հրամայեք, կգնամ։ Բայց կբողոքեմ, ― ասաց լեյտենանտ Բեռենդոն կապիտանին։
 +
 +
― Որ այդպես է, ես մենակ կգնամ, ― ասաց կապիտանը։ ― Վախկոտության այս գարշահոտին այլևս հնարավոր չէ դիմանալ։
 +
 +
Աջ ձեռքում ատրճանակը բռնած՝ հաստատուն քայլերով նա սկսեց բարձրանալ բլրի լանջն ի վեր։ Բեռենդոն ու սնայպերը հայացքով հետևում էին նրան։ Պատսպարվելու ոչ մի փորձ չէր անում, նայում էր ուղիղ դիմացը՝ ժայռերին, սպանված ձիուն, բլրի գագաթի թարմ հողակույտերին։
 +
 +
Էլ Սորդոն պառկել էր ձիու ետևը և ժայռի կողքով նայում էր քայլ առ քայլ բարձրացող կապիտանին։
 +
 +
Միայն մի հոգի, մտածեց նա։ Միայն մի հոգի ենք փռելու։ Բայց դրա խոսելուց այնպես է երևում, որ caza mayor<ref>Խոշոր գազան (իսպ․)։</ref> է։ Տե՛ս, ոնց է քայլում։ Տե՛ս ինչ կենդանի է։ Տե՛ս ոնց է բարձրանում։ Սա ինձ համար է։ Սրան ես կվերցնեմ ինձ հետ ճանապարհորդելու։ Սա էլ իմ ուղևորությունից է կատարելու։ Արի՛, ընկեր ուղևոր։ Բարձրացի՛ր։ Արի ուղիղ այստեղ։ Արի՛, քեզ այնպե՜ս դիմավորենք։ Արի՛։ Քայլի՛ր։ Մի՛ դանդաղիր։ Արի ուղիղ այստեղ։ Արի ոնց որ գալիս ես։ Կանգ չառնես, չնայես նրանց։ Այդպես։ Ցած մի՛ նայիր։ Այդպես, աչքերդ ուղիղ առաջ, այդպես արի՛։ Տես է, բեղեր էլ ունի։ Սրան ի՞նչ կասես։ Ընկեր ուղևորը բեղեր էլ ունի։ Կապիտան է։ Դրա թևքի քուղերը տես։ Ասում էի, չէ՞, որ caza mayor է։ Ingles֊ի է նման։ Աչքերն էլ բաց կապույտ են։ Բաց կապույտ և տարօրինակ։ Բաց կապույտ ու հա խաղում են։ Մոտեցի՛ր։ Ավելի մոտեցի՛ր։ Այդպես, ընկեր ուղևոր։ Ա՛ռ քեզ, ընկեր ուղևոր։ Նա կամացուկ քաշեց գնդացրի ձգանը, երեք հետադարձ հարված զգաց ուսին, ինչպես լինում է առհասարակ եռոտանու վրա ամրացված ձեռքի գնդացիրներից կրակելիս։
 +
 +
Կապիտանը երեսնիվայր փռվեց բլրի լանջին։ Ձախ թևը մնացել էր տակը։ Աջը, ատրճանակը բռնած, ձգվել էր առաջ։ Բլրի ստորոտից սկսել էի կրակ տեղալ դեպի գագաթը։
 +
 +
Պպզած գլաքարի ետևը, լեյտենանտ Բեռենդոն մտածում էր, թե ինչպես է գնդակների տակով կտրել֊անցնելու բաց տարածությունը, մեկ էլ բլրի գագաթից լսեց Սորդոյի խուլ ու խռպոտ ձայնը։
 +
 +
― Bandidos, ― լսվում էր վերևից։ ― Bandidos: Խփե՛ք ինձ։ Սպանե՛ք ինձ։
 +
 +
Բլրի գագաթին, պառկած գնդացրի ետևը, Սորդոն այնպես էր ծիծաղում, որ կուրծքը ցավում էր, թվում էր ուր որ է գլուխը ցավից կպայթի։
 +
 +
― Bandidos, ― ուրախ գոռաց նա նորից։ ― Սպանե՛ք ինձ, bandidos: Հետո ուրախ թափ տվեց գլուխը։ Մեզ հետ ուղևորության մեկնողների մի լավ խումբ հավաքեցինք արդեն, մտածեց նա։
 +
 +
Նա հիմա փորձելու էր գնդացրի կրակով մյուս սպային էլ վերջ տալ, հենց որ նա դուրս գար գլաքարի ետևից։ Վաղ թե ուշ դուրս էր գալու։ Սորդոն գիտեր, որ նա այդտեղից հրամաններ արձակել չի կարող, այնպես որ նրա վերջն էլ տալու լավ հնարավորություն կա։
 +
 +
Այդ պահին գագաթում գտնվողները լսեցին ինքնաթիռների աղմուկը։
 +
 +
Էլ Սորդոն չէր լսել։ Նա գնդացիրն ուղղել էր գլաքարի հեռավոր ծայրին ու մտածում էր․ հենց որ տեսնեմ վազում է, պետք է կրակեմ, եթե ուշադիր չլինեմ, կվրիպեմ։ Կարելի է կրակել թիկունքին, երբ վազելիս լինի։ Կարելի է կրակել կողքերը, առաջը։ Կամ էլ թողնել, որ մի քիչ վազի ու կրակել առաջը։ Պիտի փորձեմ կրակի տակ առնել հենց որ քարի ետևից դուրս գա ու պոկվի։ Այդ պահին զգաց, որ մեկը ձեռքով խփեց ուսին, շրջվեց ու տեսավ Խոակինի սարսափից սմքած դեմքը, նա նայեց վերև, ուր որ ցույց էր տալիս տղան, և տեսավ դեպի իրենց կողմը թռչող  երեք ինքնաթիռներ։
 +
 +
Հենց այդ ժամանակ լեյտենանտ Բեռենդոն պոկվեց գլաքարի մոտից և գլուխն առաջ հակած արագ վազքով զառիթափով իջավ ցած, ժայռերի ետևը զետեղված գնդացրի մոտ։
 +
 +
Սորդոն նայում էր ինքնաթիռներին և չտեսավ, թե ինչպես հեռացավ լեյտենանտը։
 +
 +
― Օգնիր սա դուրս քաշեմ այստեղից, ― ասաց նա Խոակինին, և տղան ժայռի ու ձիու արանքում սեղմված գնդացիրը դուրս բերեց։ Ինքնաթիռներն անգայթ մոտենում էին։ Գալիս էին իրար ետևից, յուրաքանչյուր վայրկյանի հետ ավելի ու ավելի մեծանում, իսկ աղմուկը սաստկանում էր։
 +
 +
― Պառկե՛ք մեջքներիդ և կրակե՛ք վրաները, ― ասաց Սորդոն։ ― Կրակե՛ք առաջները։
 +
 +
Նա հայացքը չէր կտրում ինքնաթիռներից։
 +
 +
― Cabrones! Hijoa de puta! ― ասաց արագ֊արագ։ ― Իգնասիո, ― ասաց նա։ ― Գնդացիրը հենիր տղայի ուսին։ Դու, ― դարձավ Խոակինին, ― նստիր ու մի շարժվիր։ Կռացիր։ Էլի, չէ, ավելի։
 +
 +
Նա պառկեց մեջքին և նշան բռնեց անգայթ մոտեցող ինքնաթիռներին։
 +
 +
― Իգնասիո, գնդացրի ոտները պահիր։ Գնդացրի ոտները Խոակինի ուսերից կախ էին ընկել, և փողը ցնցվում էր, որովհետև տղան դողում էր ինքնաթիռների ուժեղացող աղմուկը լսելով։
 +
 +
Փորի վրա պառկած և ինքնաթիռների ընթացքին հետևելու համար գլուխը բարձրացնելով Իգնասիոն երկու ձեռքերի մեջ հավաքեց գնդացրի ոտները։ Զենքն արդեն չէր ցնցվում։
 +
 +
― Գլուխդ իջեցրու, ― ասաց նա Խոակինին։ ― Առաջ թեքիր։
 +
 +
Պասիոնարիան ասել է՝ ավելի լավ է մեռնել կանգնած․․․ ― մտովի ասում էր Խոակինը, երբ ինքնաթիռների աղմուկը ընդհուպ մոտեցավ ու սաստկացավ։ Եվ նա միանգամից սկսեց աղոթքի խոսքեր արտասանել։ ― Ո՛վ Մարիամ, երանելի կույս, որ աստծու կողքին ես, օրհնյալ ես դու ի կանայս, օրթնյալ է քո որովայնի պտուղը, մեր տեր Հիսուս Քրիստոսը։ Սուրբ Մարիամ, ո՛վ Աստվածամայր, բարեխոսիր վասն մեր՝ մեղավորներիս, այժմ և մեր մահվան ժամին։ Ամեն։ Սուրբ Մարիամ, ո՛վ Աստվածամայր, ― վերսկսեց նա, բայց ինքնաթիռների անտանելի դարձած աղմուկի տակ մոռանալով բառերը, ու նորից, արագ֊արագ շարունակեց ապաշխարհական աղոթքի խոսքեր արտասանել։ ― Տեր իմ, ի սրտե զղջում եմ, որ զայրացրել եմ քեզ իմ տգիտության պատճառով․․․
 +
 +
Այդ պահին ականջների մեջ թնդաց պայթյունների որոտը և ուսի վրա զգաց զենքի այրող տաքությունը։ Հետո որոտը վերսկսվեց, գնդացրի կրակոցներից խլացել էր արդեն։ Իգնասիոն գնդացրի փողը ցած էր քաշում, Խոակինն զգում էր, որ մեջքն այրվում է։ Որոտ էր, թնդյուն ու աղմուկ, նա չէր կարողանում հիշել ապաշխարհական աղոթքի խոսքերը։
 +
 +
Հիշում էր միայն մի բան՝ մեր մահվան ժամին։ Ամեն։ Մեր մահվան ժամին։ Ամեն։ Ժամին։ Ամեն։ Մյուս բոլոր պարտիզանները կրակում էին։ Այժմ և մեր մահվան ժամին։ Ամեն։
 +
 +
Հետո, գնդացրի որոտի միջից, լսվեց մի սուլոց, որ ճեղքեց օդը, մի ոռնոց, և ամեն ինչ դարձավ կարմիր, սև, երկիրը սասանվեց ծնկների տակ, ապա ժայթքող հողն ու քարերը տարափով սկսեցին թափվել գլխներին, Իգնասիոն ընկել էր իր վրա, գնդացիրը նույնպես։ Բայց նա մահացած չէր, որովհետև նորից լսվեց սուլոցը, և երկիրը դարձյալ սասանվեց ոռնոցից և բարձունքի մի հատվածն օդ բարձրացավ ու դանդաղ թափվեց իրենց վրա։
 +
 +
Ինքնաթիռները երեք անգամ ռմբակոծեցին բլուրը, սակայն գագաթում գտնվողներից ոչ մեկն այդ բանը չիմացավ։ Հետո ինքնաթիռները խոյընթաց սլացան դեպի բլրի գագաթը, գնդացրային կրակ բացեցին և եռանկյունի կազմած ուղղություն վերցրին դեպի Սեգովիա։
 +
 +
Լեյտենանտ Բեռենդոն բլրի գագաթը անընդհատ կրակի տակ առավ, հետո մի քանի զինվորի հետ շարժվեց դեպի ռմբակոծությունից գոյացած փոսերից մեկը, որտեղից հնարավոր էր նռնակներ նետել  բլրի գագաթը։ Նա չէր ուզում ռիսկի դիմել, ո՞վ իմանա, գուցե մեկնումեկը կենդանի է մնացել քիչ առաջ այդտեղ տեղի ունեցած ճաշկերույթի ժամանակ և հիմա սպասում էր իրենց, ու նա անձամբ չորս նռնակ նետեց ձիու դիակի, ջարդոտված քարերի, պայթուցիկի հոտով բռնված ժայթքած հողի խառնակույտի վրա և նոր միայն սկսեց բարձրանալ դեպի գագաթը։
 +
 +
Բլրի գագաթին ոչ մեկը կենդանի չէր մնացել, բացի Խոակինից։ Գիտակցությունը կորցրած նա ընկել էր դիակնացած Իգնասիոյի տակ։ Քթից ու ականջներից արյուն էր հոսում։ Այն պահից, երբ շուրջը որոտով, թնդյունով ու աղմուկով բռնվեց և հենց կողքին ընկած ռումբից շունչը կտրվեց, նա ոչ մի բան չէր զգում։ Լեյտենանտ Բեռենդոն խաչ հանեց և արագ ու քնքշորեն , եթե այդպիսի կտրուկ շարժումը կարող է քնքուշ լինել, կրակեց երեսի վրա պառկած տղայի գլխին, այնպես, ինչպես Սորդոն էր կրակել վիրավոր ձիու ճակատին։
 +
 +
Լեյտենանտ Բեռենդոն կանգնել էր բլրի գագաթին ու նայում էր զառիթափի վրա ընկած իրենց մեռելներին, հետո հայացքն ուղղեց դեպի հովիտը, որտեղից հալածական Սորդոյի հետքերով քառատրոփ եկել էին այստեղ։ Նա իր հիշողության մեջ թարմացրեց մարտի բոլոր մանրամասնությունները, հետո հրամայեց սպանվածների ձիերը բերել վերև և դիակները լայնակի կապել թամբերի վրա, որպեսզի փոխադրեն Լա Գրանխա։
 +
 +
― Դրան էլ վերցրեց, ― ասաց նա։ ― Գնդացրի ետևը նստածին։ Երևի դա է Սորդոն։ Դա ամենից տարիքովն է, և դա է գնդացրի ետևը նստել։ Չէ։ Գլուխը կտրեք և թիկնոցով փաթաթեք։ ― Մի րոպե մտածեց։ ― Կարելի է բոլորի գլուխներն էլ տանել։ Մյուսներինն էլ, որոնց ներքևում սպանեցինք։ Հրացաններն ու ատրճանակները հավաքեցեք, գնդացիրը գցեք ձիու թամբին։
 +
 +
Հետո նա քայլեց ցած, մոտեցավ առաջին գրոհի ժամանակ սպանված լեյտենանտին։ Նայեց նրան, բայց չդիպավ։
 +
 +
― Que cosa mas mala es la guerra, ― ասաց ինքն իրեն, որ նշանակում էր՝ ինչ վատ բան է պատերազմը։
 +
 +
Հետո նորից խաչ հանեց ու քայլեց ցած՝ ճանապարհին հինգ անգամ «Հայր մեր» և հինգ անգամ էլ «Ցնծա, կույս Մարիամ» աղոթքներն արտասանելով իր մեռած ընկերոջ հոգու, հանգստության համար։ Նա չէր ուզում իր հրամանների կատարմանը ներկա լինել։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանութերորդ==
 +
 +
Ինքնաթիռների հեռանալուց հետո Ռոբերտ Ջորդանն ու Պրիմիտիվոն վերստին հրաձգություն լսեցին, Ռոբերտ Ջորդանին թվաց, թե իր սիրտն էլ նորից սկսեց բաբախել։ Լեռնապարի հեռավոր բարձունքի վրայով լողում էր ծխի մի ամպ, իսկ հեռացող ինքնաթիռները կարծես երեք անգայթ կետեր լինեին երկնքում։
 +
 +
Երևի հենց իրենց հեծելազորն էլ գրողի ծոցն են ուղարկել, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը, իսկ Սորդոն ու ընկերները մնացել են անվնաս։ Այդ անիծյալ ինքնաթիռներն այնքան չեն սպանում, ինչքան մահվան սարսափով են համակում։
 +
 +
― Մարտը շարունակվում է, ― ասաց Պրիմիտիվոն՝ լսելով ուժեղ հրաձգությունը։ Ռմբակոծության ընթացքում յուրաքանչյուր պայթյունի հետ նա ցնցվում էր, հիմա արդեն չորացած շրթներն էր լիզում։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ինքնաթիռներից ոչ ոք չի սպանվում։
 +
 +
Հրաձգությունը վերջնականապես դադարեց, և ոչ մի կրակոց այլևս չլսվեց։ Լեյտենանտ Բեռենդոյի ատրճանակի կրակոցի ձայնը չհասավ նրանց։
 +
 +
Սկզբում, երբ հրաձգությունը դադարեց, նա հանգիստ էր։ Հետո, երբ լռությունը ձգվեց, ինչ֊որ ցավագին զգացողություն սկսեց սեղմել կուրծքը։ Մեկ էլ հանկարծ նռնակների պայթյուններ լսեց, և սիրտը մի պահ վերստին հուսավառվեց։ Հետո դարձյալ լռություն տիրեց, և նա հասկացավ, որ ամեն ինչ վերջացել է։
 +
 +
Թիթեղյա մի դույլ ձեռքին Մարին եկավ ճամբարից, նա բերել էր սնկի սոուսով եփված նապաստակի միսը, մի տոպրակ հաց, կաշեշշով գինի, թիթեղյա չորս ափսե, երկու բաժակ և չորս գդալ։ Նա կանգնեց գնդացրի կողքին, վերցրեց երկու ափսե, ճաշ լցրեց, մեկը տվեց Ագուստինին, մյուսը՝ Էլադիոյին, որն Անսելմոյին էր փոխարինելու, հանեց հաց տվեց, հետո գինի լցրեց բաժակները։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայում էր արևի ճառագայթների տակ փայլփլացող նրա խուզած մազերին, նայում էր, թե ինչ թեթևությամբ նա ժայռից ժայռ է թռչում ու գալիս դեպի իր դիտակետը՝ տոպրակը ուսից կախած, մի ձեռքով էլ դույլը պահած։ Նա գնաց աղջկան ընդառաջ, դույլը վերցրեց ձեռքից և օգնեց, որ անցնի վերջին գլաքարի վրայով։
 +
 +
― Ինքնաթիռներն ի՞նչ էին անում, ― վախեցած հարցրեց աղջիկը։
 +
 +
― Սորդոյին էին ռմբակոծում։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը բացեց դույլի բերանը և շոգեխաշած միս ու սնկի սոուս լցրեց ափսեի մեջ։
 +
 +
― Կռվո՞ւմ են տակավին։
 +
 +
― Ոչ։ Վերջացավ։
 +
 +
― Ա՜խ, ― ասաց աղջիկն ու կծեց շրթունքը, հետո սկսեց նայել հեռավոր բլուրներին։
 +
 +
― Ախորժակ չունեմ, ― ասաց Պրիմիտիվոն։
 +
 +
― Այնուամենայնիվ կեր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Կուլ չի գնա։
 +
 +
― Առ, մի քիչ խմիր, ծերուկ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանն ու կաշեշիշը մեկնեց նրան։ ― Խմի՛ր, հետո կուտես։
 +
 +
― Ոչ մի ցանկություն չմնաց Սորդոյից հետո, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Դու կե։ Ես չեմ ուզում։
 +
 +
Մարիան մոտեցավ նրան, ձեռքերը գցեց վզով ու համբուրեց։
 +
 +
― Կե՛ր, սիրելիս, ― ասաց աղջիկը։ ― Ուժից պետք չէ ընկնել։
 +
 +
Պրիմիտիվոն շրջվեց նրանից։ Վերցրեց կաշեշիշը և գլուխը ետ գցած մի քանի կում կուլ տվեց։ Հետո ափսեն լցրեց և սկսեց ուտել։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց Մարիային ու գլուխը թափ տվեց։ Աղջիկը նստել էր իր կողքին և թևը գցել էր ուսին։ Նստել էին նրանք, և երկուսն էլ գիտեին, թե իրենցից յուրաքանչյուրն ինչ է զգում։ Ռոբերտ Ջորդանն ուտում էր շոգեխաշած միսը, ուտում էր հանգիստ, ջանալով մինչև վերջ վայելել սնկի սոուսը, մերթընդմերթ գինու մի քանի կում էր անում և շարունակում էր լուռ ճաշել։
 +
 +
― Դու կարող ես այստեղ մնալ, guapa, եթե ուզում ես, ― ասաց նա, երբ ճաշել֊վերջացրել էր։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց աղջիկը։ ― Պետք է վերադառնամ Պիլարի մոտ։
 +
 +
― Կարող ես մնալ։ Չեմ կարծում, որ հիմա արդեն որևէ բան պատահի։
 +
 +
― Ոչ։ Պետք է վերադառնամ։ Պիլարն ինձ խրատներ է տալիս։
 +
 +
― Ի՞նչ է տալիս։
 +
 +
― Խրատներ։ ― Աղջիկը ժպտաց ու համբուրեց Ռոբերտ Ջորդանին։ ― Կրոնական խրատների մասին լսե՞լ ես։ ― Շիկնեց։ ― Նման մի բան է։ ― Դարձյալ շիկնեց։ ― Բայց՝ տարբեր։
 +
 +
― Դե լավ, գնա լսիր Պիլարի խրատները, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և շոյեց նրա գլուխը։ Աղջիկը նորից ժպտաց, հետո դարձավ Պրիմիտիվոյին։ ― Քեզ որևէ բան պե՞տք է։
 +
 +
― Չէ, աղջիկս, ― ասաց նա։ Նրանք երկուսն էլ նկատեցին, որ Պրիմիտիվոն դեռևս չէր վերագտել իրեն։
 +
 +
― Salud, ծերուկ, ― ասաց աղջիկը։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց Պրիմիտիվոն։ ― Ես մեռնելուց չեմ վախենում, բայց որ մենք նրանց այդ ձևով մենակ թողեցինք․․․ ― Նրա ձայնը խզվեց։
 +
 +
― Ուրիշ ելք չկար, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Գիտեմ։ Բայց միևնույն է։
 +
 +
― Ուրիշ ելք չկար, ― կրկնեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Եվ ավելի լավ կլինի, որ այլևս այդ մասին չխոսենք։
 +
 +
― Այո։ Բայց նրանք այնտեղ մենակ, առանց մեր օգնության․․․
 +
 +
― Ավելի լավ է չխոսենք այդ մասին, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Իսկ դու, guapa, գնա խրատները յուրացնելու։
 +
 +
Նա նայում էր ժայռերի վրայով իջնող աղջկան։ Հետո, նստած այդտեղ, երկար ժամանակ հայացքն ուղղել էր դեպի լեռներն ու մտածում էր։
 +
 +
Պրիմիտիվոն խոսում էր իր հետ, բայն նա նրան չէր պատասխանում։ Արևն արդեն այրում էր, բայց նա չէր զգում տաքությունը, նստել ու նայում էր սարալանջերին, մինչև սարալանջերի կատարները ձգվող սոճուտներին։ Անցել էր մեկ ժամ, արևն արդեն ահագին ձախ էր թեքվել, երբ նկատեց, որ սարի կատարից իջնում են նրանք։ Վերցրեց հեռադիտակը։
 +
 +
Երբ առաջին երկու հեծյալներն սկսեցին իջնել կանաչ սարալանջով, ձիերն հազիվ էին երևում։ Հետո ևս չորս հեծյալ հայտնվեցին, այնուհետև նա հեռադիտակի մեջ պարզ տեսավ երկշար հեծելախմբի և՛ զինվորներին, և՛ ձիերին։ Տեսավ ու զգաց, որ քրտինքը թևատակերից սկսեց վազել։ Մեկը գնում էր շարասյան առջևից։ Նրա ետևից գնում էին թամբերի վրա բեռներ կապված ձիեր, հետո դարձյալ երկու հեծյալ, վիրավորներ տանող ձիեր, որոնց սանձերից բռնած կողքով քայլում էին զինվորները։ Վերջում դարձյալ հեծյալ մի խումբ երևաց։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայում էր նրանց, որ իջնում էին սարալանջով և մեկ առ մեկ մտնում անտառ ու ծածկվում հայացքից։ Այդ տարածության վրա նա չէր կարող իմանալ, թե ձիերից մեկի թամբի թիկնոցի մեջ փաթաթված ու ոլոռի պատիճներով լցված պարկի նման կորացած և երկու ծայրերը ասպանդակներին կապած բեռն ինչ էր։ Բեռան կողքին, թամբի վրա, հպարտ բազմել էր Սորդոյի գնդացիրը, որն իր գործն արել֊վերջացրել էր։
 +
 +
Շարասյան առջևից ընթացող լեյտենանտ Բեռենդոն, որն առաջից դիտակալներ էր ուղարկել, ոչ մի հպարտություն չէր զգում, նրան համակել էր մարտերին հաջորդող դատարկության զգացումը։ Նա մտածում էր, որ բարբարոսություն է մարդկանց գլուխները կտրել և տանելը, բայց մտածում էր նաև, որ դրանք իրեղեն ապացույցներ են, բացի այդ, դրանցով նաև կարելի է որոշել, սպանվածների ինքնությունը։ Սրանք կարող են ինձ դեռևս տհաճություններ պատճառել։ Բայց ի՞նչ իմանաս, նման բաները մերոնցից շատերին դուր կգան։ Հնարավոր է նույնիսկ, որ այս գլուխները Բուրգոս ուղարկեն։ Բայց ինչ ուզում ես ասա, բարբարոսություն է։ Իսկ ինքնաթիռները muchos էին։ Ուժեղ էին։ Բայց մի հատ «Ստոկս» ականանետը բավական էր, ոչ էլ այսքան զոհ կունենայինք։ Հարկավոր էր ընդամենը երկու ջորի արկերի համար, մեկն էլ ականանետի։ Ա՛յ, այդ ժամանակ իսկական բանակ կլինեինք։ Մի ականանետն ու դրան գումարած մեր այս բոլոր ավտոմատները։  Ու ևս մի ջորի։ Չէ, երկու ջորի, որպեսզի զինամթերքը տեղափոխեին։ Վերջ տուր, ասաց ինքն իրեն։ Դա արդեն հեծելազոր չեղավ։ Վերջ տուր։ Դա արդեն բանակ եղավ։ Շուտով կսկսես լեռնային հրետանու մասին մտածել։
 +
 +
Հետո նա սկսեց խորհել բլրի լանջին սպանված Խուլիանի մասին, որի դիակն հիմա, կապկպված ձիու գավակին, գնում էր առաջապահ հեծելախմբի հետ, և, երբ արևաշող սարալանջից իջան ու մտան մութ սոճուտը, անտառի խավարում նա նորից սկսեց աղոթել ընկերոջ հոգու փրկության համար։
 +
 +
― Ո՜վ սուրբ տիրուհի, մայր գթության, ― սկսեց նա, ― աղբյուր կենաց մերոնց և բերկրանաց և հուսո։ Լո՛ւր ողբոց մերոց և պաղատանաց, որք հեծեմք ի մեջ հովտին արտասվաց․․․
 +
 +
Նա աղոթում էր, մինչ ձիերն անաղմուկ անցնում էին սոճու ասեղնատերևով ծածկված անտառով, իսկ ծառերի բների արանքներից թափանցող լույսը եկեղեցու սյունաշարերի պատրանքն էր ստեղծում։ Նա աղոթում էր ու միաժամանակ հետևում առջևից գնացող դիտակալներին։
 +
 +
Անտառից դուրս եկան Լա Գրանխա տանող դեղին ճանապարհը, և ձիերի սմբակների տակից բարձրացող փոշին կախվեց նրանց վրա։ Փոշին նստեց ձիերի թամբերին լայնակիորեն և երեսնիվայր կապկպած դիակների, վիրավորների ու նրանց կողքով քայլող զինվորների վրա։ Ամեն ինչ ծածկվեց փոշու հաստ խավով։
 +
 +
Այդտեղ էր, այդ կանգնած փոշու մեջ, որ Անսելմոն տեսավ նրանց։ Նա հաշվեց դիակները, վիրավորներին, հետո ճանաչեց Սորդոյի գնդացիրը։ Այդ ժամանակ նա գլխի չընկավ, թե ինչ է երկու ծայրերով ասպանդակներին կապված փաթեթի միջինը, բայց երբ մթանը վերադարձի ճանապարհին եղավ այն բարձունքում, որտեղ Սորդոն մարտի էր բռնվել, հասկացավ, թե ինչ էր պարունակում թիկնոցով փաթաթված երկարավուն բեռը։ Մթության մեջ նա չկարողացավ որոշել, թե ովքեր են եղել Սորդոյի հետ, ուստի և միայն ընկած դիակներն հաշվեց ու գնաց դեպի Պաբլոյի ճամբարը։
 +
 +
Նա միայնակ քայլում էր մթության մեջ և զգում էր, թե ինչպես ռուբերի գոյացրած փոսերը, դիակներն ու բլրի վրա աչքերի առջև բացված տեսարանը սարսուռով են պատել ամբողջ էությունը, և ջանում էր հեռու վանել վաղվա գործի հետ կապված մտքերը։ Նա շտապում էր շուտ հասնել ճամբար ու հաղորդել լուրը։ Քայլում էր ու աղոթում Սորդոյի և նրա ամբողջ խմբի մարդկանց հոգիների փրկության համար։ Պատերազմն սկսվելուց հետո առաջին անգամ նա աղոթում էր։
 +
 +
― Ո՜վ սուրբ կույս, դշխուհի ամենագութ, ― աղոթում էր նա։
 +
 +
Բայց և այնպես նա չկարողացավ վաղվա գործի հետ կապված մտքերից ազատվել։ Եվ մտածում էր, որ կանի այնպես, որ ես միշտ նրա կողքին լինեմ, ու նրա կարգադրությունները լինեն ճշգրիտ, որովհետև ես կարող եմ կորցնել գլուխս, երբ ինքնաթիռներն սկսեն ռմբակոծել։ Օգնի՜ր ինձ, տե՛ր, որ ես կարողանամ ինձ այնպես պահել, ինչպես պարտավոր է մարդն իր վերջին ժամերին։ Օգնի՛ր ինձ, ո՛վ տեր, որ ես կարողանամ տիրապետել իմ ոտքերին և փախուստի չդիմեմ, երբ վրա հասնի դժոխային պահը։ Օգնի՛ր ինձ, տե՛ր, որպեսզի ես կարողանամ տղամարդու նման ինձ պահել վաղվա մարտում։ Խնդրում եմ, տե՛ր, քո օգնությունը, շնորհի՛ր ինձ, մի՛ զլանար, որովհետև ինձ համար շատ է ծանր, և խոստանում եմ այլևս ոչինչ չխնդրել։
 +
 +
Միայնակ քայլում էր խավարում և զգում, թե ինչպես է հոգին թեթևանում աղոթքից, հիմա արդեն վստահ էր, որ վաղն իրեն տղամարդավարի կպահի։ Իջնում էր սարահարթից ու աղոթում Սորդոյի խմբի մարդկանց հոգիների փրկության համար։ Հասել էր պահակակետին։ Ֆերնանդոն ձայն տվեց։
 +
 +
― Ես եմ, ― պատասխանեց Անսելմոն։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Իմացա՞ր Սորդոյի մասին, ծերուկ, ― հարցրեց Անսելմոն Ֆերնանդոյին, երբ երկուսով կանգնել էին խավարում ժայռերի բացվածքի մեջ։
 +
 +
― Ինչո՞ւ չէ, ― ասաց Ֆերնանդոն։ ― Պաբլոն պատմեց։
 +
 +
― Եղե՞լ է վերևում։
 +
 +
― Ինչո՞ւ չէ, ― առանց որևէ խանդավառության ասաց նա։ ― Հեծելազորի հեռանալուց անմիջապես հետո նա գնացել էր այնտեղ։
 +
 +
― Նա պատմե՞ց ձեզ․․․
 +
 +
― Նա մեզ ամեն ինչ պատմեց, ― ասաց Ֆերնանդոն։ ― Ինչպիսի բարբարոսներ են այդ ֆաշիստները։ Մենք պետք է Իսպանիայում այդ բարբարոսների վերջը տանք։ ― Նա կանգ առավ, հետո դառնացած ասաց․ ― Արժանապատվություն հասկացողությունը բոլորովին գոյություն չունի նրանց համար։
 +
 +
Մթության մեջ Անսելմոն քմծիծաղեց։ Մի ժամ առաջ նա մտքով իսկ չէր կարող անցկացնել, որ երբևիցե ընդունակ կլինի ժպտալու։ Ա՛յ քեզ Ֆերնանդո, ա՛յ քեզ տարօրինակ մարդ։
 +
 +
― Այո, ― ասաց նա Ֆերնանդոյին։ ― Մենք պետք է նրանց դաստիարակենք։ Մենք պետք է խլենք նրանց ինքնաթիռները, տանկերը, հրանոթները և արժանապատվություն սովորեցնենք։
 +
 +
― Ճիշտ այդպես, ― ասաց Ֆերնանդոն։ ― Ես ուրախ եմ, որ դու համաձայն ես ինձ հետ։
 +
 +
Անսելմոն թողեց մենակ նրան իր արժանապատվության հետ ու գնաց դեպի քարայր։
 +
 +
 +
==Գլուխ քսանիններորդ==
 +
 +
Անսելմոն Ռոբերտ Ջորդանին գտավ քարայրում, նա նստած էր տախտակե սեղանի առաջ, Պաբլոյի դիմաց, յուրաքանչյուրի առջև մի բաժակ կար, սեղանի կենտրոնում՝ գինով լի մի թաս։ Ռոբերտ Ջորդանը հանել էր նոթատետրը, մատիտը պահել ձեռքին։ Պիլարն ու Մարիան քարայրի խորքում էին, և Անսելմոն նրանց չտեսավ։ Նրան տարօրինակ թվաց Պիլարի այդտեղ՝ սեղանի մոտ չլինելը, որովհետև չգիտեր, որ կինը դիտմամբ էր մի կողմ տարել աղջկան, որպեսզի նա չլսի խոսակցությունը։
 +
 +
Անսելմոն նոր էր մուտքի տապճակը մի կողմ քաշել ու մտել քարայր, որ Ռոբերտ Ջորդանը գլուխը բարձրացրեց։ Պաբլոն նայում էր սեղանին։ Նա աչքերը սևեռել էր գինու թասին, բայց թասը չէր տեսնում։
 +
 +
― Վերևից եմ գալիս, ― ասաց Անսելմոն Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
― Պաբլոն պատմել է մեզ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Վեց դիակ կար բարձունքում, վեցն էլ գլխատված, ― ասաց Անսելմոն։ ― Մութ էր արդեն, որ գնացի։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը գլխով արեց։ Պաբլոն նստել էր ու նայում էր գինու թասին, չէր խոսում։ Դեմքի վրա ոչ մի արտահայտություն չկար, իսկ նրա փոքրիկ, խոզի աչքերն այնպես էին սևեռվել գինու թասին, կարծես առաջին անգամ էին տեսնում։
 +
 +
― Նստի՛ր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը Անսելմոյին։
 +
 +
Ծերունին նստեց կաշեպատ մի աթոռի վրա, իսկ Ռոբերտ Ջորդանը կռացավ, սեղանի տակից հանեց Սորդոյի նվիրած վիսկիի շիշը։ Մոտավորապես մինչև կեսը լեցուն էր։ Ռոբերտ Ջորդանը ձգվեց, սեղանի ծայրից վերցրեց մի բաժակ, վիսկի լցրեց ու հրեց Անսելմոյի կողմը։
 +
 +
― Խմի՛ր, ծերուկ, ― ասաց։
 +
 +
Պաբլոն մի պահ հայացքը կտրեց գինու թասից, նայեց Անսելմոյին և աչքերը վերստին սևեռեց թասին։
 +
 +
Անսելմոն կուլ տվեց վիսկին և ռունգերում, աչքերի մեջ ու բերանում այրոց զգաց, հետո երանավետ, հաճելի մի ջերմություն, որ պարուրեց ստամոքսը։ Նա ձեռքի երեսով սրբեց բերանը, նայեց Ռոբերտ Ջորդանին ու ասաց․
 +
 +
― Կարելի՞ է մեկն էլ։
 +
 +
― Ինչո՞ւ չէ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և նորից լցրեց, բայց այս անգամ բաժակը ոչ թե հրեց, այլ մեկնեց նրան։
 +
 +
Այս անգամ կուլ տալիս Անսելմոն այրոց չզգաց, բայց հաճելի ջերմությունը կրկնապատկվեց։ Վիսկին նոր ավյուն տվեց նրան, ինչպես արյունաքամ մարդուն ֆիզիոլոգիական լուծույթի ներարկումը։
 +
 +
Ծերունին հայացքը վերստին ուղղեց շշին։
 +
 +
― Մնացածը թողնում ենք վաղվան, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Հիմա պատմիր ճանապարհի անցուդարձից։
 +
 +
― Մեքենաներ շատ անցան, ― ասաց Անսելմոն։ ― Բոլորը նշել եմ՝ ոնց որ ասել էիր։ Մի կնոջ հետ էլ պայմանավորվել եմ, նա հիմա նշումներ է անում։ Քիչ հետո կգնամ կիմանամ։
 +
 +
― Հակատանկային հրանոթներ կայի՞ն։ Դրանք ռետինե անիվներ ունեն, փողն էլ ավելի երկար է։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Անսելմոն։ ― Չորս բեռնատար անցան։ Չորսի վրա էլ այդպիսի հրանոթներ կային, փողերը ծածկել էին սոճու ճյուղերով։ Ամեն հրանոթի հետ մեքենայի վրա վեց զինվոր կար։
 +
 +
― Ասացիր չո՞րս հրանոթ, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Չորս, ― ասաց Անսելմոն։ Նա չէր նայում իր նշումներին։
 +
 +
― Պատմիր տեսնեմ ուրիշ ինչե՞ր են անցել ճանապարհով։
 +
 +
Նա պատմում էր, իսկ Ռոբերտ Ջորդանը՝ նշում։ Պատմեց սկզբից մինչև վերջ, հերթականությամբ, ամեն ինչ, զարմանալի մի հիշողությամբ, որը բնորոշ է գրել֊կարդալ չիմացող մարդկանց։
 +
 +
Այդ միջոցին Պաբլոն երկու անգամ բաժակը գինի լցրեց։
 +
 +
― Տեսա նաև հեծելազորը, որ Սորդոյի հետ մարտից հետո Լա Գրանխա էր վերադառնում սարերից։
 +
 +
Հետո նա ասաց, թե քանի վիրավոր էր տեսել և քանի սպանված էին տանում թամբերին գցած։
 +
 +
― Թամբերից մեկի վրա մի կապոց կար, այն ժամանակ չհասկացա, թե ինչ է, ― ասաց նա։ ― Հիմա արդեն գիտեմ, որ գլուխներն էին։ Հեծելազորային վաշտ էր, ― շարունակեց նա առանց կանգ առնելու։ ― Մի սպա էր միայն մնացել։ Այն մեկը չէր, որ առավոտյան եկել էր այստեղ, երբ դու նստել էիր գնդացրի ետևը։ Սպանվածներից երկուսը սպա էին, տարբերանշանները տեսա։ Երևի մեկը առավոտվանն էր։ Սպանվածներին երեսնիվայր գցել էին թամբերի վրա, թևերը կախվել էին։ Սորդոյի maquina֊ն էլ էր թամբի վրա, գլուխների հետ։ Փողը ծռված էր։ Այսքան։ ―վերջացրեց։
 +
 +
― Այդքանն էլ բավական է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանն ու բաժակը սուզեց գինու թասի մեջ։ ― Քեզանից բացի ո՞վ է եղել ռազմաճակատի գծի այն կողմը, Հանրապետությունում։
 +
 +
― Անդրեսը և Էլադիոն։
 +
 +
― Այդ երկուսից ո՞րն է ավելի լավ։
 +
 +
― Անդրեսը։
 +
 +
― Ինչքա՞ն ժամանակից նա կարող է հասնել Նավասեռադա։
 +
 +
― Առանց բեռի և զգույշ գնալու դեպքում՝ երեք ժամից։ Մենք ավելի երկար, բայց ապահով ճամփով եկանք, որովհետև պայթուցիկ էինք բերում։
 +
 +
― Իսկ հաստա՞տ կհասնի։
 +
 +
― No se, հաստատ ոչինչ չես կարող ասել։
 +
 +
― Իսկ եթե դու գնա՞ս։
 +
 +
― Ոչ էլ ես։
 +
 +
Ուրեմն ծերուկը կմնա այստեղ, որոշվեց, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Եթե ասեր, որ ինքը հաստատ կհասնի, հաստատ իրեն էլ կուղարկեի։
 +
 +
― Անդրեսը կարո՞ղ է քեզ պես անցնել ճանապարհը։
 +
 +
― Կարող է, նույնիսկ ավելի լավ։ Նա ավելի երիտասարդ է։
 +
 +
― Բայց այս անգամ նա պետք է անպայման տեղ հասնի։
 +
 +
― Եթե ոչ մի բան չպատահի, կհասնի։ Իսկ եթե պատահի․․․ Բոլորին էլ կարող է պատահել։
 +
 +
― Զեկուցագիր եմ ուղարկելու, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես կբացատրեմ, թե որտեղ կարող է գտնել գեներալին։ Նա պետք է գնա դիվիզիայի Estado Mayor:<ref>Շտաբ (իսպ․)։</ref>
 +
 +
― Դիվիզիա և այլն նա չի հասկանա, ― ասաց Անսելմոն։ ― Ես էլ եմ միշտ շփոթում։ Նրան պետք է գեներալի անունն ասես ու տեղը։
 +
 +
― Գեներալը դիվիզիայի Estado Mayor֊ում կլինի։
 +
 +
― Բայց դա որոշակի՞ տեղ է։
 +
 +
― Իհարկե որոշակի տեղ է, ծերուկ, ― համբերատարությամբ բացատրեց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց ամեն անգամ, մինչև մարտն սկսելը, գեներալը նոր տեղ է ընտրում։ Այդ նոր տեղում էլ հաստատվում է շտաբը։
 +
 +
― Ուրեմն հիմա դա որտե՞ղ է։
 +
 +
Անսելմոն հոգնած էր, իսկ հոգնածությունը բթացրել էր նրան։ Բացի այդ, բրիգադ, դիվիզիա, բանակի կորպուս և նման բառերը շփոթ էին առաջացնում գլխում։ Մի ժամանակ զորասյուներ էին, հետո գնդեր, բրիգադներ։ Հիմա և՛ բրիգադ, և՛ դիվիզիա։ Ոչինչ չէր հասկանում։ Եթե տեղ է, ուրեմն որոշակի տեղ պետք է լինի, թե չէ ի՞նչ է դուրս գալիս։
 +
 +
― Հիմա հանգիստ լսիր, ծերուկ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա գիտեր, որ եթե չկարողանա Անսելմոյին հասկացնել, Անդրեսին երբեք չի կարողանա։ Դիվիզիայի Estado Mayor֊ը մի տեղ է, որտեղ գեներալը հաստատվում է, որպեսզի ռազմական գործողությունները ղեկավարի։ Նրա հրամանատարության տակ մի դիվիզիա է, որը բաղկացած է երկու բրիգադից։ Ես չգիտեմ, թե որտեղ է շտաբը, որովհետև մեր գալուց հետո են տեղը որոշել։ Հնարավոր է, որ տեղավորված լինի որևէ քարայրում, կամ ամրածածկ խրամատում, ապաստարանում։ Չորս կողմը լարեր են քաշված լինում։ Անդրեսը պետք է հարցնի, թե որտեղ է գեներալը, որտեղ է դիվիզիայի Estado Mayor֊ը։ Նա պետք է սա հանձնի գեներալին կամ նրա Estado Mayor֊ի պետին, կամ էլ նրան, ում անունը որ սրա վրա գրված կլինի։ Սրանցից մեկնումեկը տեղում կլինի, եթե մյուսները գնացած լինեն հարձակման նախապատրաստական աշխատանքներն ստուգելու։ Հիմա հասկացա՞ր։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Ուրեմն գնա կանչիր Անդրեսին, իսկ ես գրեմ ու կնքեմ այս կնիքով։ ― Նա ցույց տվեց ՌՀԾ֊ի փոքրիկ, կլոր, փայտե կոթիկով կնիքն ու հիսունցենտանոց մետաղադրամի մեծությամբ թիթեղյա տուփի մեջ դրված թանաքի բարձիկը։ Դրանք միշտ գրպանում էր պահում։ ― Այս կնիքը որ տեսնեն, լրիվ կվստահեն։ Հիմա կանչիր Անդրեսին, որպեսզի բացատրեմ։ Պետք է շտապ տեղ հասցնի, բայց անհրաժեշտ է, որ լավ հասկանա անելիքը։
 +
 +
― Եթե ես հասկացա, նա էլ կհասկանա։ Բայց պետք է ավելի պարզ բացատրես։ Այդ շտաբներից ու դիվիզիաներից գլուխս կորցնում եմ։ Ինձ միշտ էլ որոշակի տեղ են ուղարկել, ասենք այսինչ տունը։ Նավասեռադայում հրամանատարը հին պանդոկում է։ Գուադառամայում՝ պարտեզի մեջ գտնվող մի տան մեջ։
 +
 +
― Այս գեներալը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― ռազմաճակատի գծին շատ մոտիկ մի տեղ է լինելու։ Գետնափորում կլինի, որպեսզի պատսպարվի ինքնաթիռների ռմբակոծություններից։ Անդրեսը կհարցնի ու հեշտությամբ կգտնի, միայն թե իմանա, թե ինչ է հարցնելու։ Այս գրությունս որ ցույց տա, բավական է։ Հիմա շուտ արա կանչիր, որովհետև սա շատ արագ պետք է տեղ հասցվի։
 +
 +
Անսելմոն քաշեց մուտքի ծածկոցն ու դուրս եկավ։ Ռոբերտ Ջորդանն սկսեց գրել նոթատետրում։
 +
 +
― Լսի՛ր, Ingles, ― ասաց Պաբլոն՝ նայելով ուղիղ գինու թասին։ ― Ընկճվելու կարիք չկա։ Առանց Սորդոյի մեր ունեցած մարդիկ լրիվ բավական են, կարող ենք և՛ պահակակետերը գրավել, և՛ քո կամուրջը պայթեցնել։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանն ու շարունակեց գրել։
 +
 +
― Լրիվ բավական են, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ես այսօր հիացա քո խոհեմությամբ, Ingles, ― ասաց Պաբլոն նայելով գինու թասին։ ― Ես կարծում եմ, որ դու շատ placardia<ref>Խորամանկություն (իսպ․):</ref> ունես։ Դու ինձանից ավելի խորամանկ ես։ Ես քեզ վստահում եմ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանի ուղեղը ամբողջովին կենտրոնացել էր Գոլցին ուղարկվելիք զեկուցագրի վրա։ Նա ջանում էր հնարավորին շատ քիչ բառեր օգտագործելով բացարձակապես համոզիչ ձևով ցույց տալ իրերի վիճակը, որպեսզի հարձակման օրը փոխեն, բայց և չմտածեն, որ նա հանձնարարության հետ կապված վտանգից վախենալու պատճառով է գրում դա, հասկանան, որ նա ուզում է պարզապես տեղյակ պահել իրադրությանը։
 +
 +
― Ingles, ― ասաց Պաբլոն։
 +
 +
― Գրում եմ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանն առանց հայացքը բարձրացնելու։
 +
 +
Երևի պետք է երկու օրինակով ուղարկեի, մտածեց նա։ Բայց որ երկուսին ուղարկեմ, եղած մարդիկ չեն հերիքի կամուրջը պայթեցնելու համար, եթե այնուամենայնիվ հարկ լինի պայթեցնել։ Ես ինչ իմանամ, թե այս հարձակումն ինչ նպատակ է հետապնդում։ Գուցե սոսկ զորախաղ է։ Գուցե այս ձևով փորձում են թշնամու զորքերը մյուս ճակատներից այս կողմ քաշել։ Թերևս հյուսիսի ինքնաթիռներն են ուզում այս կողմ քաշել։ Գուցե դրա համար է այս ամենը։ Թերևս ոչ մի հաջողության ակնկալիք էլ չունեն։ Ի՞նչ իմանամ։ Սա Գոլցին ուղղված իմ զեկուցագիրն է։ Ես կամուրջը չեմ պայթեցնի, մինչև հարձակումը չսկսվի։ Ինձ տրված հրամանը պարզ է, եթե հարձակումը չկայանա, ես ոչ մի բան չեմ պայթեցնելու։ Բայց մարդկանց, թեկուզ և նվազագույն, անհրաժեշտ մի քանակություն պետք է լինի, որպեսզի ես կարողանամ ինձ տրված հրամանը կատարել։
 +
 +
― Դու ի՞նչ էիր ասում, ― հարցրեց Պաբլոյին։
 +
 +
― Որ վստահում եմ քեզ, Ingles, ― ասաց՝ շարունակելով խոսքն ուղղել գինու թասին։
 +
 +
Եթե կարողանայի ես էլ նույնը ասել, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա շարունակեց գրել։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսուներորդ==
 +
 +
Այսպես․ այն ինչ արվելու էր այս իրիկուն, արվեց։ Հանձնարարությունները տվել եմ։ Յուրաքանչյուր մարդ ճշգրտորեն գիտի, թե ինչ է անելու առավոտյան։ Անդրեսն արդեն երեք ժամ է, որ գնացել է։ Հարձակումը կսկսվի լուսաբացին, կարող է և չսկսվել։ Կարծում եմ, որ կսկսվի, խոսում էր Ռոբերտ Ջորդանն ինքն իր հետ, երբ իջնում էր բարձունքի պահակակետից, ուր գնացել էր Պրիմիտիվոյին հանձնարարություններ տալու։
 +
 +
Հարձակումը ղեկավարում է Գոլցը, բայց նա իրավունք չունի հրամանը փոխելու։ Հրամանը փոխելու թույլտվությունը պետք է գա Մադրիդից։ Հիմա, գիշերով, դժվար թե կարողանան որևէ մեկին արթնացնել, արթնացնեն էլ՝ քնաթաթախ այդ մարդիկ հազիվ թե ընդունակ լինեն մտածելու։ Զեկուցագիրը շուտ պիտի ուղարկած լինեի Գոլցին, որպեսզի նա իմանար, որ հակառակորդը պատրաստվում է հակահարձակման, բայց մինչև չտեսնեի, թե ինչ է տեղի ունենում, ո՞նց ուղարկեի։ Երեկոյան մութն ընկնելուց հետո սկսեցին զենքը տեղափոխել։ Այնպես էին արել, որ ինքնաթիռները չնկատեն ճանապարհի վրա կատարվող շարժումը։ Բայց այդ դեպքում ինքնաթիռներն ի՞նչ էին նշանակում։
 +
 +
Մերոնք անշուշտ հաշվի առած կլինեն այս բանը։ Բայց թերևս ֆաշիստները դիմել են այդ միջոցին ձևացնելու համար, որ հարձակում են պատրաստում Գվադալախարի վրա։ Ըստ լուրերի, Սորիայում ու Սիգուենայում իտալական զորքեր են կենտրոնացվում, չհաշված հյուսիսում գործողները։ Երկու ճակատով խոշոր հարձակում սկսելու համար նրանք բավարար չափով ոչ զորք ունեն, ոչ էլ զինամթերք։ Այդ մեկն անկարելի է․ ուրեմն պարզապես բլեֆ է։
 +
 +
Բայց մենք գիտենք, թե վերջին երկու ամիսներին ինչքան զորք են ցամաք հանել Կադիսում։ Հնարավոր է, որ նրանք նորից հարձակման փորձ ունեն Գվադալախարում, իհարկե ոչ այնպես հիմարավարի, ինչպես նախորդ անգամ, այլ երեք զուգահեռ գծերով՝ գրավելով բարձրավանդակի երկաթուղու երկարությամբ ձգվող տերիտորիայի արևմտյան մասը։ Դա հնարավոր է գլուխ բերել։ Հանսը իրեն ցույց էր տվել, թե ինչպես։ Նրանք առաջին անգամ բազմաթիվ սխալներ էին թույլ տվել։ Հիմնավոր չէր ամբողջ մտահղացումը։ Արգանդայի վրա կատարվող հարձակման ժամանակ, երբ պետք էր Մադրիդ֊Վալենսիա ճանապարհը կտրել, նրանք Գվադալախարայի զորքերը չօգտագործեցին։ Ինչո՞ւ երկու ուղղությամբ և միաժամանակ չսկսեցին գործողությունները։ Ինչո՞ւ։ Ինչո՞ւ։ Ե՞րբ պիտի իմանանք, թե ինչու։
 +
 +
Ու մենք մեկ և նույն զորքով երկու հարձակումն էլ կասեցրինք։ Եթե նրանք երկու գործողությունները միաժամանակ սկսեին, չէինք կարողանա կասեցնել։ Դե շատ մի մտածիր, ասաց ինքն իրեն։ Հիշիր՝ այնքան հրաշքներ են եղել մինչև օրս։ Հիմա կամ կպայթեցնես այդ կամուրջը, կամ չես պայթեցնի։ Բայց ինքդ քեզ մի խաբիր, թե իբր կարող է վերանալ պայթեցնելու անհրաժեշտությունը։ Պայթեցնելու ես, մի օր չէ մի օր պայթեցնելու ես։ Եթե սա էլ չլինի, մի ուրիշ կամուրջ ես պայթեցնելու։ Դու որոշումներ ընդունող չես, դու հրամաններ կատարող ես։ Կատարի՛ր ու մի՛ փորձիր հասկանալ, թե ինչ է թաքնված նրանց ետևում։
 +
 +
Այս հրամանը շատ հստակ է։ Չափից ավելի հստակ։ Բայց դու չպետք է անհանգստանաս, ոչ էլ վախենաս, որովհետև եթե դու քեզ թույլ տաս այնպիսի մի շռայլություն, որպիսին վախի բնական զգացումն է, կարող ես վախով վարակել քո գործընկերներին։
 +
 +
Բայց որ մարդկանց գլխատել են, դա արդեն ամեն ինչից դուրս բան է, ասաց ինքն իրեն։ Ծերուկն էլ գնացել ու սարի գլխին մեն֊մենակ կանգնել է այդ գլխատված դիակների մոտ։ Եթե դու լինեիր նրա տեղը, ո՞նց կզգայիր քեզ։ Ահավոր կազդվեիր։ Այո, Ջորդան, ահավոր կազդվեիր։ Այսօր դու արդեն մի քանի անգամ առիթ ունեցար խռովահույզ պահեր ապրելու։ Բայց դու քեզ լավ պահեցիր։ Առայժմ քեզ լավ ես պահել, ոնց որ պետք է։
 +
 +
Քո պահվածքը լրիվ համապատասխանում է Մոնտանայի համալսարանի իսպաներենի դասատուին ներկայացվող պահանջներին, ձեռ առավ իրեն։ Լավ ես։ Բայց հանկարծ չմտածես, թե ինչ֊որ առանձնահատուկ բան ես։ Այնքան էլ ակնառու հաջողությունների չես հասել այս գործում։ Հիշիր թեկուզ Դյուրանին, որը ոչ մի զինվորական գիտելիք չի ունեցել մինչև այս պատերազմը, եղել է կոմպոզիտոր, քաղաքի տղա, իսկ հիմա արդեն բրիգադի հրամանատար է։ Զինվորական գործի յուրացումը նրա համար այնքան պարզ ու հեշտ է եղել, ինչքան վունդերկինդի համար շախմատը։ Իսկ դու մանկուց կարդացել ես, սովորել ռազմական գործը, դեռևս պապդ է քեզ մղել այդ գործին՝ Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմից դեպքեր պատմելով։ Թեև պապդ խռովություն էր ասում դրան և ոչ թե պատերազմ։ Բայց եթե քեզ համեմատենք Դյուրանի հետ, դու ընդամենը ուժեղ շախմատիստ ես, իսկ նա վունդերկինդ է։ Է՜, Դյուրա՛ն, ծերո՛ւկ։ Լավ կլիներ նորից տեսներ Դյուրանին։ Այս գործը որ վերջանա, կտեսնի Գեյլորդում։ Այո՛։ Այս գործը վերջանա։ Տեսնո՞ւմ ես ինչքան լավ է իրեն պահում։
 +
 +
Կտեսնեմ նրան Գեյլորդում, նորից ասաց ինքն իրեն, երբ այս գործը վերջանա։ Ինքնախաբեությամբ մի՛ զբաղվիր։ Դյուրանին դու այլևս երբեք չես տեսնի, և դա կարևոր էլ չէ։ Բայց այս ձևով մտածելն էլ մի բան չէ։ Ոչ սա է պետք, ոչ էլ մյուս շքեղությունը։
 +
 +
Ոչ էլ հերոսական անձնուրացության կարիք կա։ Հերոսական անձնուրացությամբ համակված քաղաքացիների կարիքը չկա այս սարերում։ Մեր քաղաքացիական պատերազմում պապդ չորս տարի կռվել է, դու դեռ մի տարին էլ չես բոլորել։ Դու դեռ շատ երկար ճանապարհ ունես ունես անցնելու, գործ էլ ունես՝ իսկական քեզ համար։ Հիմա քո կողքին է նաև Մարիան։ Այնպես որ՝ ամեն ինչ ունես։ Տագնապելու կարիք չկա։ Իսկ եթե պարտիզանական ինչ֊որ խումբ բախվել է հեծելազորային ինչ֊որ վաշտի, ի՞նչ նշանակություն ունի։ Ոչ մի։ Գլխատել են։ Հետո ի՞նչ։ Սպանվածների վիճակը դրանից փոխվե՞ց։ Բոլորովին։
 +
 +
Երբ պապս պատերազմից հետո Կիրնիի ամրոցում ծառայելիս է եղել, այնտեղ հնդկացիներն իրենց հակառակորդների գլուխները միշտ մաշկել են։ Հիշո՞ւմ ես հորդ գրասենյակը, պահարանը, որի դարակներին նետերի սլաքներ էին դարսված, հետո պատերից կախված ռազմի գլխարկները՝ զարդարված արծվի փետուրներով, եղջերվի մորթուց կարված շալվարներից, բաճկոններից ու հուլունքակար մոքասիներից փչող ծխահոտը։ Հիշո՞ւմ ես գրաասենյակի անկյունում դրված փայտյա մեծ աղեղը, որով բիզոնների որսի են գնում, ռազմական ու որսի նետերի այն երկու կապարճները և զգացողությունը, որ ունենում էիր, երբ նետերի տրցակն առնում էիր ափիդ մեջ։
 +
 +
Նման բաներ հիշիր։ Կոնկրետ մի բան, հիշիր որևէ առարկա։ Հիշիր պապի սուսերը պսպղուն, լավ յուղած, և այն, որ պապը ցույց էր տալիս հեսանելուց բարակած շեղբը։ Հիշիր պապի «Սմիթ֊Վենսոն»֊ը։ Երեսուներկու տրամաչափի սպայական մի ատրճանակ, առանց ապահովիչի։ Ձգանն այնքան փափուկ էր գնում, միշտ լավ յուղած էր, փողը մաքուր, երկար տարիներ պատյանի կաշվե պատերին քսվելուց՝ մետաղը ողորկ֊ողորկ էր դարձել։ Միշտ պատյանի մեջ էր, կափույրի վրա Մ․ Ն․ էր դրոշմված, պահարանի դարակում զենքի մաքրման իրերի հետ դրված էին նաև երկու հարյուր փամփուշտ։ Փամփուշտների խավաքարտե տուփերը փաթաթված էին թղթով և կապված մոմած թելով։
 +
 +
Քեզ թույլ էր տրված ատրճանակը հանել դարակից և պահել ափիդ մեջ։ «Համարձակ պահիր», ասում էր պապը։ Բայց խաղալու իրավունք չունեիր, որովհետև «դա իսկական զենք էր»։
 +
 +
Մի անգամ պապին հարցրեցիր, թե նա երբևէ դրանով որևէ մեկին սպանե՞լ է, և նա ասաց․ «Այո»։
 +
 +
Հետո դու ասացիր․ «Ե՞րբ, պապ», և նա ասաց․ «Խռովարարների պատերազմի ժամանակ, հետագայում նույնպես»։
 +
 +
Դու ասացիր․ «Կպատմե՞ս ինձ, պապ, դրա մասին»։
 +
 +
Եվ նա ասաց․ «Չեմ սիրում դրա մասին խոսել, Ռոբերտ»։
 +
 +
Հետագայում, երբ հայրդ ինքնասպանություն գործեց այդ ատրճանակով և դու ուսման վայրից տուն եկար, թաղման արարողությունից հետո քննիչն ատրճանակը վերադարձրեց քեզ ու ասաց․ «Բոբ, ինձ թվում է, որ դու կուզենայիր պահել այս զենքը։ Ես պետք է ինձ մոտ թողնեի, բայց գիտեմ, որ հայրիկիդ համար դա շատ թանկ է եղել, քանի որ դրանով նրա հայրիկն անցել է ամբողջ պատերազմն ու դրանով էլ, հեծելազորի գլուխն անցած, եկել է այստեղ, բացի այդ, լավ էլ զենք է տակավին։ Այսօր կեսօրից հետո փորձել եմ։ Ճիշտ է, այնքան էլ հեռու չի կրակում, բայց էլի ինչ֊որ բան կարելի է խփել դրանով»։
 +
 +
Հիշեց, թե ինչպես վերցրեց ատրճանակը և նորից դրեց դարակը, նախկին տեղը, բայց հաջորդ օրը հանեց և ձին հեծած Չաբի հետ գնացին սարերը՝ Ռեդ֊Լոջ, որտեղով հիմա Արջի ժանիք բարձրավանդակից եկող ճանապարհն է անցնում և անդունդի վրայով գնում դեպի Քուք֊Սիթի։ Այնտեղ, սարերի մեջ, ուր միշտ թեթև քամի է լինում և ամբողջ ամառ մնում է ձյունը, կանգ առավ լճափին, Չաբը ձիերը պահեց, ինքը բարձրացավ մի ժայռի վրա, կռացավ, նայեց լճին, որի խորությունն ասում են, թե ութ հարյուր ոտնաչափ է, նայեց մուգ կանաչ հանդարտ ջրերին, տեսավ իր դեմքը, տեսավ ինքն իրեն՝ զենքը ձեռքին, հետո ատրճանակի փողից բռնեց ու գցեց ցած և տեսավ, թե ինչպես պղպղջակներ բարձրացնելով այն սուզվեց, փոքրացավ, դարձավ կախազարդի չափ ու անհետացավ։ Ժայռից իջավ, նստեց թմբին ու այնպես ասպանդակեց պառավ Բեսին, որ կենդանին սկսեց ձիուկ֊ճոճանակի նման գավակը վեր֊վեր գցել։ Հետո քշեց լճափով, քշեց այնքան ժամանակ, մինչև ձին խաղաղվեց ու բռնեցին տան ճամփան։
 +
 +
― Ես գիտեմ, թե դու ինչու այդպես վարվեցիր, Բոբ, ― ասաց Չաբը։
 +
 +
― Դե լավ է, ուրեմն այդ մասին չենք խոսի, ― պատասխանեց ինքը։
 +
 +
Հետագայում երբեք չէին խոսել այդ մասին, պապի անձնական զենքերից մնացել էր միայն սուսերը, որը մինչև հիմա էլ մյուս իրերի հետ պահում է Միսուլայում։
 +
 +
Տեսնես ի՞նչ կասեր պապը այսպիսի իրադրությունում, մտածում էր նա։ Բոլորն էլ ասում են, որ պապը հիանալի զինվոր է եղել։ Ասում են՝ եթե նա Կաստերի կողքին լիներ այդ օրը, չէր թողնի, որ Կաստերն այդպես խայտառակ ձևով խաբվեր։ Ինչպե՞ս չի նկատել նա Լիթլ֊Բիգ֊Հորնի երկայնքին փորված խրամատների վրա բարձրացող ծուխը, փոշին, դա չէր նկատվի միայն թանձր մառախուղի ժամանակ։ Բայց այդ օրը մառախուղ չի եղել։
 +
 +
Պիտի ուզենայի, որ հիմա իմ տեղը պապը լիներ։ Լա՜վ, վաղը գիշեր իրար հետ ենք լինելու։ Եթե հանդերձյալ կյանք կոչված ցնդաբանությունը գոյություն ունի, իսկ ես կարծում եմ, որ գոյություն չունի, մտածեց նա, մեծ սիրով պիտի ուզենայի հետը զրուցել։ Որովհետև շատ բաներ կան, որ կուզենայի գիտենալ։ Հիմա ես իրավունք ունեմ նրան հարցեր տալու, որովհետև ինքս էլ նույն տիպի գործեր եմ անում։ Կարծում եմ, որ նա հիմա կպատասխանի իմ հարցերին։ Առաջ ես իրավունք չունեի հարցեր տալու։ Ես նրան հասկանում եմ, նա շատ բան ինձ չէր պատմում, որովհետև չէր ճանաչում։ Բայց հիմա մենք իրար լավ կհասկանանք։ Պիտի ուզենայի խոսել հետը և խորհուրդներ առնել։ Գրողը տանի, խորհուրդ էլ չտա, գոնե կխոսեմ, թեկուզ հենց այնպես։
 +
 +
Հետո տարված այս մտքերով, նա հիշեց, որ եթե այդ հանդիպումը տեղի ունենա, և՛ ինքը, և՛ պապը շատ անհարմար են զգալու հոր ներկայությամբ։ Ամեն մարդ էլ իրավունք ունի այդպես վարվելու, մտածեց նա։ Բայց դա անելու բան չէ։ Ես հասկանում եմ, բայց հավանություն չեմ տալիս։ Lache<ref>Վախկոտ (ֆր․)։</ref> ― սա է դրա բնորոշումը։ Բայց դու իսկապե՞ս հասկանում ես։ Անշուշտ հասկանում եմ, բայց․․․ Այո, բայց։ Այդպիսի բան անելու համար պետք է ուղեղդ միայն ու միայն քեզանով զբաղված լինի։
 +
 +
Գրողը տանի, ո՜նց եմ ուզում, որ պապն այստեղ լիներ, մտածեց նա։ Գոնե մի ժամով։ Գուցե այն մի քիչը, որ կա իմ մեջ, նա փոխանցել է ինձ այն մեկի միջոցով, որը սխալ կիրառեց զենքը։ Գուցե դա է մեր միակ կապը։ Գրողի ծոցն այդ ամենը։ Գրողի ծոցը, ինչո՞ւ էր մեր տարիքային տարբերությունն այդքան մեծ, որ ես հնարավորություն չունեցա նրանից սովորելու այն, ինչ չկարողացավ տալ մյուսը։ Բայց կարող էր և պատերազմի չորս տարիներին ու հնդկացիների դեմ մղած կռիվների ժամանակ զսպված, հետո նաև հաղթահարված վախը (թեև այնքան էլ սարսափելի բաներ չեն եղել այդ օրերին) պապից փոխանցվել մյուսին, դարձնել նրան cobarde, ինչպես համարյա միշտ լինում է ցլամարտիկների երկրորդ սերնդի հետ։ Կարո՞ղ էր այդպես լինել։ Ո՞վ իմանա, գուցե վերստին դրսևորվելու համար առողջ կորիզը պետք է անցներ այն մեկի միջով։
 +
 +
Երբեք չեմ կարողանում մոռանալ, թե ինչքան վատ զգացի առաջին օրերին, երբ ինձ համար պարզ դարձավ, որ նա cobarde է։
 +
 +
Անգլերեն ասա։ Ասա վախկոտ։ Ասա՛ ու թեթևացիր և բոլորովին էլ կարիք չկա մի շանորդու համար օտար բառեր որոնելու։ Բայց նա շանորդի չէր։ Նա պարզապես վախկոտ էր, իսկ մարդու համար դրանից մեծ դժբախտություն չի կարող լինել։ Որովհետև եթե նա վախկոտ չլիներ, չէր խեղճանա այդ կռվարար կնոջ առաջ ու թույլ չէր տա, որ քթից բռնած ման ածեն իրեն։ Տեսնես ես ինչպիսի՞ն կլինեի, եթե նա ուրիշ կնոջ հետ ամուսնացած լիներ։ Դու դա երբեք չես իմանա, մտածեց նա ու քմծիծաղեց։ Գուցե այդ կնոջ կռվարարությունը լրացրել է այն, ինչ պակասում էր նրա մեջ։ Նաև քո մեջ։ Լավ, շատ մի շտապիր։ Առողջ կորիզի ու նման բաների մասին այդ զրույցներն առայժմ մի կողմ դիր, վաղը կերևա, թե դու ինչ ես։ Գոռոզանալու համար դեռ շատ շուտ է։ Ասենք հետագայում էլ կարիք չկա։ Վաղը կտեսնենք, թե դու ինչ կորիզից ես։ Նա նորից սկսեց մտածել պապի մասին։
 +
 +
«Ջորջ Կաստերը հեծելազորի խելացի հրամանատար չէր, Ռոբերտ», ասել էր պապը։ «Նա առհասարակ խելացի չէր»։
 +
 +
Հիշեց, որ երբ պապն այդպես ասաց, ինքը վատ զգաց․ ինչպե՞ս կարելի էր նման բան ասել մարդու հասցեին, որի անհոյզերբուշյան վիմադիր նկարը կախված էր Ռեդ֊Լոջի բիլիարդի սրահում՝ հագին կաշվե բաճկոն, խարտյաշ գանգուրները քամուն տված և մեն֊մենակ կանգնած հնդկացիների Սիու ցեղի դեմ։
 +
 +
«Նրա ամբողջ շնորհքը ծանր վիճակների մեջ ընկնելն ու դրանցից դուրս գալն էր», շարունակել էր պապը։ «Բիգ֊Լիթլ֊Հորնում էլ այդպես ընկավ, բայց չկարողացավ դուրս գալ»։
 +
 +
«Ինչ վերաբերում է Ֆիլ Շերիդանին, նա խելացի մարդ էր, նմանապես և Ջեբ Ստյուարտը։ Իսկ Ջոն Մոսբին հեծելազորի հիանալի հրամանատար էր, այդպիսին չի եղել»։
 +
 +
Միսուլայում իր իրերի սնդուկի մեջ կար մի նամակ՝ գեներալ Ֆիլ Շերիդանից ծերուկ «Ձին սպանեց» Կիլպատրիկին, այնտեղ գրված էր, որ իր պապն անկանոն հեծելազորի ավելի լավ հրամանատար էր, քան Ջոն Մոսբին։ Պետք էր Գոլցին պատմել պապի մասին, մտածեց։ Պապիս անունը նա երևի չի էլ լսել։ Հավանական է, որ նույնիսկ Մոսբիինը լսած չլինի։
 +
 +
Անգլիացիները գիտեն, որովհետև նրանք շատ ավելի լավ են ուսումնասիրել մեր քաղաքացիական պատերազմը, քան ցամաքամասի մյուս ժողովուրդները։ Կարկովն ասում էր, որ պատերազմի ավարտից հետո, եթե ուզեմ, կարող եմ գնալ և ուսանել Լենինի ինստիտուտում։ Կարող եմ գնալ նաև կարմիր բանակի ռազմական ակադեմիան, եթե ցանկանամ։ Տեսնես պապն ի՞նչ կասեր դրան։ Պապը, որն իր ողջ կյանքում ոչ մի դեմոկրատի հետ երբեք սեղան չէր նստել։
 +
 +
Չէ, զինվոր լինել չեմ ուզում, մտածեց նա։ Այդ մեկը հաստատ է։ Ուրեմն դա բացառվում է։ Իմ ուզածն այն է, որ մենք այս պատերազմում հաղթենք։ Ես կարծում եմ, որ իսկապես լավ զինվորը ուրիշ գործի համար շատ հազվադեպ է իսկապես լավ լինում, մտածեց նա։ Բացահայտ սխալ կարծիք է։ Հիշիր Նապոլեոնին, Վելինգտոնին։ Այս իրիկուն շատ ես հիմարացել, ասաց ինքն իրեն։
 +
 +
Սովորաբար ինքն իր մտքերի հետ լավ ընկերակցության մեջ էր լինում, այս գիշեր էլ այդպես էր, քանի դեռ պապի մասին էր մտածում։ Բայց երբ հորը մտաբերեց, հունից դուրս եկավ։ Նա հասկացել էր հորը, ներել էր ամեն ինչ ու խղճացել էր նրան, բայց ամաչում էր։
 +
 +
Ավելի լավ է բոլորովին չմտածես, ասաց ինքն իրեն։ Շուտով Մարիայի հետ կլինես և այլևս չես մտածի։ Հիմա որ արդեն ամեն ինչ վճռված է, լավագույն բանը չմտածելն է։ Երբ մտքերդ մի բանի վրա կենտրոնանում են, կասեցնել այլևս չես կարողանում, պտտվում են ինչպես անջատված շարժիչի թափանիվը։ Ավելի լավ է չմտածես։
 +
 +
Բայց արի ենթադրենք, մտածեց նա։ Ենթադրենք, որ ինքնաթիռները ռումբերը կթափեն հակատանկային հրանոթների վրա ու գրողի ծոցը կուղարկեն դրանց և մեր տանկերը դուրս կգան ու կշարժվեն սարերի վրայով, և Գոլցը կհետապնդի թշնամուն՝ անցած Տասնչորսերորդ բրիգադի գլուխը, որ կազմված է հարբեցողներից, clochard֊ներից,<ref>Շրջմոլիկ֊մուրացիկ (ֆր․)։</ref> ֆանատիկոսներից ու հերոսներից, ի հակադրություն Գոլցի մյուս բրիգադի՝ Երկրորդի, որտեղ հիանալի տղաներ են, ճանաչում եմ նրանց, հրամանատարն էլ Դյուրանն է։ Եվ վաղը երեկոյան կլինենք Սեգովիայում։
 +
 +
Այո։ Ենթադրենք, որ այդպես էլ կլինի։ Կգնամ Լա Գրանխա, մտածեց նա։ Բայց դու պիտի կամուրջը պայթեցնես։ Եվ նա հանկարծ շատ պարզ պատկերացրեց իրական վիճակը։ Ո՛չ, հարձակումը չի հետաձգվի։ Չի հետաձգվի, որովհետև հարձակման որոշումն ընդունողները քո այդ ենթադրություններով են առաջնորդվել։ Այո, կամուրջը պայթեցնելու ես։ Նա հիմա արդեն համոզված էր։ Եվ ոչ մի նշանակություն չունի, թե ինչ կպատահի Անդրեսին։
 +
 +
Խավարի մեջ նա մենակ իջնում էր արահետով, գոհ էր, որ ամեն ինչ արված է և հիմա չորս ժամ ազատ է լինելու, գոհ էր, որ վերստին կոնկրետ բաների մասին է սկսել մտածել, և այն մտքից, թե կամրջի պայթեցումը հաստատ տեղի է ունենալու, նրա վրա նույնիսկ հանգստություն իջավ։
 +
 +
Անդրեսի միջոցով Գոլցին զեկուցագիր ուղարկելուց հետո անորոշության մի զգացում էր պատել նրան, այնպիսի վիճակում էր, ինչպես լինում է այն ժամանակ, երբ ամսաթիվը շփոթելով ընկնում ես կասկածների մեջ, չգիտես հյուրերը երեկույթին կգան թե ոչ։ Այդ վիճակից այժմ արդեն դուրս էր եկել։ Հիմա նա հաստատ գիտեր, որ տոնակատարությունը չի հետաձգվելու։ Լավ է, երբ հաստատ գիտես, մտածեց նա։ Միշտ էլ, երբ հաստատ գիտես, ավելի լավ է։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունմեկերորդ==
 +
 +
Եվ ահա նորից ուշ գիշեր էր և նորից իրար հետ ննջապարկի մեջ էին։ Մարիան հպվել էր նրան, և նա զգում էր աղջկա ազդրերի երկարուն ողորկությունը, կրծքերը, որ կարծես երկու փոքրիկ բլուրներ լինեին դաշտում, որտեղ մի աղբյուր կա, իսկ բլուրներից այն կողմ պարանոցի հովիտն է, հետո գալիս են շրթունքները։ Ռոբերտ Ջորդանը անշարժ պառկել էր ու ոչ մի բանի մասին չէր մտածում, իսկ աղջիկը գլուխն էր շոյում։
 +
 +
― Ռոբերտ, ― ասաց Մարիան շատ ցածր ձայնով ու համբուրեց նրան։ ― Աղաչում եմ։ Ես չեմ ուզում քեզ վշտացնել, բայց ցավում է, շատ է ցավում։ Երևի այս գիշեր լավ չզգաս ինձ հետ։
 +
 +
― Այդ ցավը միշտ էլ լինում է, ― ասաց նա։ ― Ոչինչ, նապաստակ, դատարկ բան է։ Մենք էլ այնպիսի բան չենք անի, որ ցավեցնի։
 +
 +
― Այդ չէ։ Այն է, որ ես չեմ կարող քեզ հետ այնպես լինել, ինչպես ուզում եմ։
 +
 +
― Կարևոր չէ։ Կանցնի։ Պառկա՞ծ ենք կողք֊կողքի, դա արդեն ամեն ինչ է։
 +
 +
― Այո, բայց ամաչում եմ։ Երևի դա այն ժամանակից է գալիս, երբ այնպիսի բաներ արեցին ինձ։
 +
 +
― Արի չխոսենք այդ մասին։
 +
 +
― Ես էլ չեմ ուզում խոսել։ Բայց ցավալի է, որ հենց այս գիշեր այսպես եղավ, ասում եմ, որպեսզի իմանաս, թե ինչու չեմ կարող։
 +
 +
― Լսի՛ր, նապաստակ, ― ասաց նա։ ― Այդ բոլորը կանցնեն, և շուտով ամեն ինչ լավ կլինի։ ― Սակայն մտածում էր, որ լավ չեղավ այսպես՝ վերջին գիշերով։
 +
 +
Հետո ամաչեց իր մտքերից և ասաց․
 +
 +
― Մոտ պառկիր, նապաստակ, հպվիր ինձ։ Երբ հպվում ես ինձ խավարում, ես այն նույն զգացողությունն եմ ունենում, ինչ քեզ հետ սեր անելիս։
 +
 +
― Ես շատ եմ ամաչում, որովհետև մտածում էի, որ այս գիշեր էլ այնպես կլինի, ինչպես Սորդոյի մոտից վերադառնալիս եղավ՝ սարալանջին։
 +
 +
― Que va, ― ասաց նա։ ― Այդպես ամեն օր չի լինում։ Այսպես էլ է լավ։ ― Ստում էր, ջանում էր թաքցնել հուսախաբությունը։ ― Մենք հանգիստ կողք֊կողքի կպառկենք ու կքնենք։ Արի զրուցենք։ Ես քեզ շատ քիչ եմ լսել։ Զրուցենք։
 +
 +
― Ինչի՞ մասին զրուցենք, վաղվա՞, քո գործի՞։ Այնպես կուզեի իմանալ քո գործը։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց նա և մարմինը լրիվ թուլացրած հանգիստ պառկեց ննջապարկում, ձախ թևը մտցրեց աղջկա գլխի տակ և այտը հպեց ուսին։ ― Ամենախելացի բանն այն կլինի, որ մենք ոչ վաղվա մասին խոսենք, ոչ էլ այսօրվա դեպքի։ Այս գործում կորուստների մասին դատողություններ չեն անում, իսկ այն ինչ արվելու է վաղը, պետք է արվի։ Չե՞ս վախենում։
 +
 +
― Que va, ― ասաց աղջիկը։ ― Ես միշտ էլ վախեցած եմ։ Բայց հիմա այնքան եմ քեզ համար վախենում, որ ինձ մոռացել եմ։
 +
 +
― Պետք չէ, նապաստակ։ Ես այսպիսի բաներ շատ եմ տեսել։ Սրանից վատերն էլ են եղել, ― ստեց նա։ Հետո հանկարծ, հանձնվելով պատրանքի հեշտանքին, ասաց․ ― Արի խոսենք Մադրիդից, խոսենք ինչեր ենք անելու այնտեղ։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց աղջիկը, հետո թե․ ― Ռոբերտո, ցավում եմ, որ ես այսօր այսպես եմ։ Ուրիշ բան չե՞մ կարող անել քեզ համար։
 +
 +
Նա շոյեց աղջկա գլուխն ու համբուրեց նրան, հետո հանգիստ պառկեց և ականջ դրեց գիշերային լռությանը։
 +
 +
― Խոսիր Մադրիդի մասին, ― ասաց և մտածեց․ ես այս խոսակցությունը կհիշեմ, և վաղը սա ինձ պետք կգա։ Վաղն ինձ ամեն ինչ, ամեն ինչ, որ ունեմ, պետք են գալու։ Նույնիսկ այս ասեղնատերևները։
 +
 +
Հետո նորից հանձնվեց պատրանքի հեշտանքին, և դա նման էր սիրահարների գիշերային լուռ մերձեցման, երբ ոչ թե փոխըմբռնում կա, այլ լոկ հեշտանք։
 +
 +
― Սիրելիս, ― ասաց նա ու համբուրեց աղջկան։ ― Լսիր, թե ինչ եմ ասում։ Երեկ գիշեր մտածում էի, որ ինչպես Մադրիդ հասնելուց հետո քեզ կթողնեմ հյուրանոցում և կգնամ հանդիպելու ռուս տղաներին։ Հիմա տեսնում եմ, որ դա անհեթեթություն է։ Ոչ մի հյուրանոցում էլ չեմ թողնի ես քեզ։
 +
 +
― Ինչո՞ւ։
 +
 +
― Դու միշտ ինձ հետ կլինես։ Ես քեզ ոչ մի վայրկյան մենակ չեմ թողնի։ Իրար հետ կգնանք Սեգուրիդադ, փաստաթղթերս կվերցնենք, հետո կգնանք քեզ համար շորեր գնելու։
 +
 +
― Ինձ շատ բան պետք չէ, ինքս էլ կարող եմ գնել։
 +
 +
― Ոչ, պետք է, և շատ, մենք կգնենք ամենալավ հագուստները, դու դրանց մեջ գեղեցկուհի կդառնաս։
 +
 +
― Ես կնախընտրեի հյուրանոցում մնալ և աշխատողներից մեկին ուղարկել հագուստներ բերելու։ Այդ հյուրանոցը որտե՞ղ է։
 +
 +
― Պլասա Դել Կալլաոյի վրա։ Մենք մեր ժամանակի մեծ մասը հյուրանոցում կանցկացնենք։ Այնտեղ՝ համարում, մի մեծ մահճակալ կա, մաքուր սավաններով, լողասենյակում տաք ջուր, սենյակում երկու պահարան, մեկի մեջ քո իրերը կտեղավորենք, մյուսի մեջ՝ իմ։ Համարի բարձր ու լայն պատուհանները կարելի է բացել և նայել դուրս, գարնանային փողոցին։ Ես գիտեմ մի քանի տեղ, ճիշտ է, օրենքով արգելված, որտեղ լավ ուտելիքներ են լինում, գիտեմ նաև խանութներ, որտեղ դեռևս կարելի է գինի ու վիսկի ձեռք բերել։ Համարում ուտելու բաներ կպահենք, որպեսզի սովածանալիս դեսուդեն չընկնենք, ինձ համար վիսկի կառնեմ, իսկ քեզ համար՝ մանսանիլլա։
 +
 +
― Ես ուզում եմ վիսկի փորձել։
 +
 +
― Բայց գիտե՞ս, որ վիսկի ճարելը շատ դժվար է, իսկ մանսանիլլա դու սիրում ես։
 +
 +
― Լավ, Ռոբերտո, վիսկին պահիր, ― ասաց նա։ ― Ա՜խ, ոնց եմ սիրում քեզ։ Սիրում եմ քեզ, քո վիսկին, որը խնայում ես ինձնից։ Ինչ խոզն ես։
 +
 +
― Լավ, կտամ, փորձիր։ Բայց դա կնոջ համար չէ։
 +
 +
― Եվ ես, ըստ քեզ, մինչև օրս այնպիսի բաներ եմ ճաշակել, որոնք կնոջ համար են եղել, ― ասաց Մարիան։ ― Հետո, հարսանեկան այս նույն շապիկո՞վ եմ լինելու անկողնում։
 +
 +
― Ո՛չ։ Քեզ համար նոր գիշերանոցներ կգնեմ, պիժամաներ, գուցե դու գերադասում ես պիժամա՞ն։
 +
 +
― Գնելու եմ հարսնության յոթ շապիկ, ― ասաց աղջիկը։ ― Շաբաթվա յուրաքանչյուր օրվա համար մեկը։ Հարսնական մի շապիկ էլ քեզ համար կգնեմ։ Դու քո շապիկը երբևէ լվանո՞ւմ ես։
 +
 +
― Երբեմն։
 +
 +
― Այնպես կանեմ, որ ամեն ինչ մաքուր լինի, վիսկի կլցնեմ բաժակիդ մեջ ու ջուր կավելացնեմ, ոնց որ Սոորդոյի մոտ էիր անում։ Ձիթապտուղ կճարեմ, աղած ձողաձուկ ու աղած կաղին, որպեսզի վիսկիի վրայից ուտես, և ամիսը կանցնի ու մենք համարից դուրս չենք գա։ Եթե միայն կարողանամ քեզ հետ այնպես լինել, ինչպես պետք է, ― ասաց նա հանկարծ տխրելով։
 +
 +
― Դատարկ բան է դա, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Իսկապես դա դատարկ բան է։ Երևի վերք է եղել, հետո սպիացել է, հիմա նորից սկսել է ցավել։ Լինում է այդպես։ Կանցնի։ Իսկ եթե լուրջ բան է, Մադրիդում լավ բժիշկներ կան։
 +
 +
― Բայց մինչև հիմա լավ էր, ― գանգատվեց նա։
 +
 +
― Ուրեմն նորից լավ կլինի։
 +
 +
― Որ այդպես է, արի նորից Մադրիդի մասին խոսենք։ Աղջիկն իր ոտքերը փարեց նրա ոտքերին և գլուխը հպեց ուսին։ ― Բայց ես տգեղ եմ այսպես, խուզած գլխով, դու չե՞ս ամաչի ինձ հետ դուրս գալ։
 +
 +
― Ոչ։ Դու սիրուն ես։ Շատ սիրուն դեմք ունես, գեղեցիկ մարմին, երկար, թեթև, իսկ մաշկդ ողորկ է, մուգ ոսկեգույն, ով քեզ տեսնի, փորձելու է խլել ինձանից։
 +
 +
― Que va, ինձ քեզանից խլե՞ն, ― ասաց աղջիկը։ ― Մինչև մահ ինձ ոչ մի տղամարդ ձեռք չի տա։ Ինձ քեզանից խլե՜ն։
 +
 +
― Բայց կփորձեն շատերը։ Կտեսնես։
 +
 +
― Երբ տեսնեն ինչպես եմ սիրում քեզ, կհասկանան, որ ինձ քեզանից խլելը նույնն է, ինչ ձեռքն հալած արճճի կաթսայի մեջ մտցնելը։ Իսկ դո՞ւ։ Եթե քո շրջանակի կրթված կանանց հանդիպես, չե՞ս ամաչի, որ ինձ հետ ես։
 +
 +
― Երբեք։ Ես քեզ հետ ամուսնանալու եմ։
 +
 +
― Լավ, եթե ուզում ես, ― ասաց աղջիկը։ ― Բայց որ մեզ մոտ հիմա եկեղեցիներ չկան, երևի դա արդեն կարևոր չէ։
 +
 +
― Ես ուզում եմ, որ մենք ամուսնանանք։
 +
 +
― Լավ, եթե ուզում ես։ Բայց իսկապես, եթե պատահի, որ գնանք մի երկիր, որտեղ տակավին եկեղեցիներ կան, թերևս կարողանանք ամուսանանալ, հա՞։
 +
 +
― Իմ երկրում եկեղեցին մնում է տակավին, ― ասաց նա։ Այնտեղ մենք կարող ենք ամուսնանալ, եթե դու դրան նշանակություն ես տալիս։ Ես երբեք ամուսնացած չեմ եղել։ Այնպես որ ոչ մի բարդություն չկա։
 +
 +
― Ես ուրախ եմ, որ դու երբեք ամուսնացած չես եղել, ― ասաց նա։ ― Բայց ավելի ուրախ եմ, որ այնպիսի բաներ գիտես, որոնց մասին ասացիր քիչ առաջ, նշանակում է դու շատ կանանց հետ ես եղել, իսկ Պիլարն ինձ ասաց, որ այդպիսի տղամարդիկ լավ ամուսիններ են լինում։ Բայց հիմա արդեն ուրիշ կանանց ետևից չես վազի, չէ՞։ Ես կմեռնեմ, եթե այդպիսի բան անես։
 +
 +
― Կանանց ետևից ես երբեք չեմ վազել, ― ասաց նա, և դա ճիշտ էր։ ― Մինչև քեզ հանդիպելս ես չէի էլ մտածում, որ կարող եմ խորապես սիրել որևէ մեկին։
 +
 +
Աղջիկը շոյեց նրա այտերն ու ձեռքերով փարվեց գլխին։
 +
 +
― Երևում է շատ կանանց ես դու ճանաչել։
 +
 +
― Ոչ մեկին չեմ սիրել։
 +
 +
― Լսի՛ր, Պիլարը ինձ մի բան ասաց․․․
 +
 +
― Ի՞նչ, ասա։
 +
 +
― Չէ՞ Ավելի լավ է չասեմ։ Արի նորից Մադրիդի մասին խոսենք։
 +
 +
― Ի՞նչ էիր ուզում ասել։
 +
 +
― Չեմ ուզում ասել։
 +
 +
 +
― Թերևս ավելի լավ է ասես, կարող է կարևոր լինել։
 +
 +
― Կարծո՞ւմ ես, որ կարևոր է։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Բայց ինչի՞ց գիտես, որ կարևոր է, եթե չգիտես, թե ինչ է։
 +
 +
― Քո ասելու եղանակից։
 +
 +
― Ուրեմն չեմ թաքցնի քեզանից։ Պիլարը ասաց, որ մենք բոլորս էլ մեռնելու ենք վաղը, և դու նույնքան լավ գիտես, ինչքան ինքը, բայց կարևորություն չես տալիս։ Նա ոչ թե քննադատելու համար ասաց, այլ հիացմունքով։
 +
 +
― Այդպե՞ս ասաց։ ― Այ քեզ խելագար քավթառ, մտածեց նա ու ասաց․ ― Դա նրա գնչուական զառանցանքներից է։ Այդպիսի զրույցներ անում են միայն շուկայում առուծախ անող կանայք և սրճարաններում շաղակրատող վախկոտները։  Դա ի՞նչ խոսք է, դրան ասում են համը հանել։ ― Զգաց, որ թեևատակերից քրտինքը հոսելով իջավ կողերով։ Վախեցա՞ր, ասաց ինքն իրեն, հետո բարձրաձայն դարձավ աղջկան։ ― Սնահավատ ու շաղակրատ քավթառ է, ուրիշ ոչինչ։ Արի նորից Մադրիդի մասին խոսենք։
 +
 +
― Ուրեմն դա ճիշտ չէ՞, այդպիսի բան չգիտե՞ս։
 +
 +
― Իհարկե ոչ։ Մի խոսիր այդ զառանցանքների մասին, ― ասաց նա՝ մի թունդ ու կեղտոտ բառ օգտագործելով։
 +
 +
Հիմա նորից էր խոսում Մադրիդի մասին, բայց զգում էր, որ չի կարողանում անուրջին ձուլվել, նա ստում էր և՛ իր սիրած աղջկան, և՛ իրեն, որպեսզի սպանի մարտին նախորդող գիշերը, ու անում էր գիտակցաբար։ Հաճելի էր, բայց պատրանքի հեշտանքն արդեն չքացել էր։ Այնուամենայնիվ նա վերսկսեց․
 +
 +
― Ես մտածել եմ նաև մազերիդ մասին, ― ասաց նա։ ― Մտածել եմ, թե ինչ կարելի է անել։ Հիմա դրանք հավասար աճում են, ոնց որ վայրի գազանի մուշտակը, և շատ սիրուն են, երբ ձեռքս տանում եմ գլխիդ վրայով, զգում եմ, որ մազերդ բարձրանում են, ճկվում ու նորից հարթվում, կարծես քամուց օրորվող ցորենի արտ լինի, շատ գեղեցիկ է։
 +
 +
― Տա՛ր ձեռքդ գլխիս վրայով։
 +
 +
Տարավ և գլխի վրա էլ թողեց։ Հետո շարունակեց խոսել շրթունքները գրեթե հպած նրա կոկորդին, իսկ իր կոկորդը թվում էր ուռչում է։
 +
 +
― Ես մտածել եմ, որ Մադրիդում մենք իրար հետ կգնանք վարսավիրի մոտ, կողքերից ու ծոծրակի մասում մազերդ կկտրենք, ոնց որ իմը, այդպես ավելի սիրուն կլինի, մինչև մի լավ երկարեն։
 +
 +
― Ես ուզում եմ քեզ նման լինել, ― ասաց Աղջիկն ու գրկեց նրա։ ― Հետագայում էլ երբեք չեմ փոխի սանրվածքս։
 +
 +
― Ոչ։ Սկզբում, քանի կարճ են, այդպես կլինի, հետո կերկարեն, չէ՞։ Ինչքա՞ն ժամանակից կերկարեն։
 +
 +
― Շատ երկա՞ր։
 +
 +
― Չէ։ Մինչև ուսերդ։ Ուզում եմ, որ այդպես լինեն։
 +
 +
― Ոնց որ Գարբոն կինոյում։
 +
 +
― Այո, ― ասաց նա խզված ձայնով։
 +
 +
Պատրանքի կառույցը հիմա նորից էր սկսել բարձրանալ, և նա ուզում էր ամբողջ էությամբ փարվել, հանձնվել դրան։ Եվ հանձնվեց։
 +
 +
― Կերկարեն, կհասնեն ուսերիդ, և ծայրերին գանգուրների կոհակներ կառաջանան, նման ծովի կոհակներին, ու նրանք հասուն արտի ցորենների գույնը կունենան, դեմքդ՝ մուգ ոսկու, իսկ աչքերիդ գույնը կլինի ներդաշնակ մազերիդ ու մաշկիդ գույնին՝ ոսկեգույն, մուգ առկայծումներով, և ես ետ կտանեմ գլուխդ ու կնայեմ աչքերիդ մեջ ու ամուր կգրկեմ քեզ․․․
 +
 +
― Որտե՞ղ։
 +
 +
― Որտեղ պատահի։ Որտեղ էլ լինենք։ Ինչքա՞ն ժամանակից կերկարեն մազերդ։
 +
 +
― Չգիտեմ։ Երբեք չեմ կտրել։ Երևի վեց ամսից կհասնեն ականջներիս։ Գուցե մի տարի հետո քո ուզածի չափ լինեն։ Բայց գիտե՞ս, թե առաջին հերթին ի՞նչ ենք անելու։
 +
 +
― Ասա տեսնեմ։
 +
 +
― Մեր փառավոր պանդոկի քո փառավոր համարում մենք նստելու ենք փառավոր մահճակալի վրա փռված մաքուր անկողնին և երկուսով նայելու ենք պահարանի դռան վրայի հայելուն և նրա մեջ տեսնելու ենք քեզ, տեսնելու ենք ինձ, հետո ես շրջվելու եմ դեպի քեզ , այսպես, թևերով փաթաթվելու եմ քեզ, այսպես, և համբուրելու եմ քեզ, այսպես։
 +
 +
Հետո նրանք անշարժ պառկեցին գիշերային մթության մեջ իրար փարված, սիրաբորբ, քարացած, Ռոբերտ Ջորդանն ամուր գրկեց աղջկան և հասկացավ, որ գրկում է այն ամեն, ամեն ինչը, որ երբեք չի լինելու, բայց, պատրանքից ազատվել չուզելով, ասաց․
 +
 +
― Նապաստակ, մենք միշտ այդ պանդոկում չենք ապրելու։
 +
 +
― Ինչո՞ւ։
 +
 +
― Մադրիդում մենք կարող ենք բնակարան վարձել։ Ես ծանոթ եմ ամերիկացի մի կնոջ, որը պատերազմից առաջ Բուեն Ռետիրո զբոսայգու մոտով անցնող փողոցի վրա կահավորված բնակարաններ էր վարձով տալիս։ Կարծում եմ, որ կկարողանամ նախապատերազմական գներով մի բնակարան վարձել։ Այդտեղ բնակարանների մի մասի պատուհանները զբոսայգու վրա են բացվում, երկաթյա ցանկապատերի, ծաղկաթմբերի, կանաչ մարգերի միջով անցնող խճապատ արահետների, ստվերախիտ ծառերի ու բազմաթիվ շատրվանների վրա։ Հիմա այնտեղ շագանակենիները ծաղկել են։ Մադրիդում մենք կարող ենք զբոսնել այգում, թիավարել լճակում, եթե նորից լցրել են ջուրը։
 +
 +
― Իսկ ինչո՞ւ են դատարկել։
 +
 +
― Նոյեմբերին դատարկեցին, որպեսզի թշնամու ինքնաթիռները հնարավորություն չունենան դրանով կողմնորոշվելու։ Բայց հիմա երևի լցրել են։ Հաստատ չեմ կարող ասել։ Սակայն եթե լցրած էլ չլինեն, ոչինչ, կզբոսնենք այգում, լճի մյուս կողմը մի տեղ կա, որ կարծես անտառ լինի, այդտեղ աշխարհի բոլոր կողմերից ծառեր են բերել֊տնկել, բներին տախտակներ են կախված, վրան գրված է՝ թե ինչ ծառ է և որտեղ է աճում։
 +
 +
― Ես առաջին հերթին կուզենայի կինո գնալ, ― ասաց Մարիան։ ― Բայց ծառերն էլ շատ հետաքրքրական են, և ես կջանամ քեզ հետ միասին բոլորի անունները սովորել, եթե կարողանամ հիշել։
 +
 +
― Դա թանգարանի նման չէ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Այդտեղ ամեն ինչ բնական է, ծառեր են, աճում են իրենց համար, մի մասը բլուրների վրա, մյուսը՝ հարթության, մի անկյուն էլ կա՝ իսկական ջունգլի։ Զբոսայգու ներքևի մասում, մայթերի վրա գրքերի շուկան է, հարյուրավոր կրպակներ են իրար կողքի շարված, օգտագործված գրքեր են վերավաճառում, պատերազմն սկսվելուց հետո ինչքան գիրք ասես լցված է այդտեղ, ռմբակոծություններից քանդված տներից են գողացել֊բերել, ֆաշիստներից են թալանել։ Ես կարող եմ օրերով թափառել գրքերի շուկայում, այդպես վարվել եմ մի անգամ պատերազմից առաջ, բայց դրա համար պետք է ժամանակ ունենալ, տեսնենք ժամանակ կլինի՞ Մադրիդում։
 +
 +
― Դու կգնաս գրքերի շուկա, իսկ ես այդ ընթացքում տունը կարգի կբերեմ, ― ասաց Մարիան։ Մենք այնքան փող կունենա՞նք, որ կարողանանք աղախին պահել։
 +
 +
― Անշուշտ։ Կարող եմ հյուրանոցից Պետրային բերել, եթե դու նրան հավանես։ Լավ ճաշեր է պատրաստում և մաքուր է։ Լրագրողների համար էր եփում, նրանց սենյակներում, էլեկտրական սալօջախի վրա, կերել եմ նրա եփած ճաշերը։
 +
 +
― Եթե ուզում ես, բեր, ― ասաց Մարիան։ ― Թե չէ ես էլ կարող եմ մեկնումեկին գտնել։ Բայց երևում է, որ դու հաճախ ես այսպիսի գործով մեկնելու, իսկ ինձ թույլ չեն տա ընկերակցելու քեզ։
 +
 +
― Գուցե կարողանամ Մադրիդում աշխատանքի անցնել։ Ես արդեն երկար ժամանակ է, որ այսպիսի գործեր եմ անում, պատերազմի առաջին օրվանից միշտ մասնակցել եմ կռիվներին։ Հնարավոր է, որ Մադրիդում հիմա մի աշխատանք տան ինձ։ Ես երբեք այդպիսի բան չեմ խնդրել։ Միշտ ռազմաճակատում եմ եղել կամ այսպիսի գործեր եմ արել։
 +
 +
Գիտե՞ս, որ մինչև քեզ հանդիպելս ես երբեք ոչ մի բան չեմ խնդրել։ Ոչ էլ ինչ֊որ բանի եմ ձգտել։ Մտածել եմ միայն մեր շարժման ու մեր հաղթանակի մասին։ Ճիշտ եմ ասում, շատ մաքուր եմ եղել իմ ձգտումների մեջ։ Շատ գործեր եմ  արել, և հիմա, ահա, հանդիպել եմ քեզ ու սիրել, ― ասաց նա, լիովին գիտակցելով, որ այս ամենը պատրանք է, ― ես սիրում եմ քեզ այնպես, ինչպես ազատությունը, արժանապատվությունը, աշխատելու և քաղցած չլինելու մարդկային իրավունքը։ Ես քեզ սիրում եմ ինչպես Մադրիդը, որ մենք պաշտպանեցինք և ինչպես բոլոր այն ընկերներին, որոնք զոհվեցին։ Շատ զոհվեցին։ Ես սիրում եմ քեզ այնպես, ինչպես այն, ինչ ամենից ավելի եմ սիրում աշխարհում, նույնիսկ ավելի։ Ես քեզ շատ եմ սիրում, նապաստակ։ Շատ ավելի, քան կարող եմ ասել խոսքերով։ Բայց ասում եմ, որպեսզի գոնե մի քիչ ասած լինեմ քեզ։ Ես երբեք կին չեմ ունեցել, իսկ հիմա դու իմ կինն ես, և ես երջանիկ եմ։
 +
 +
― Ես ամեն ինչ կանեմ, որպեսզի լավ կին լինեմ քեզ համար, ― ասաց Մարիան։ ― Ճիշտ է, ես ոչինչ չգիտեմ, բայց կջանամ սովորել։ Եթե բնակվենք Մադրիդում, լավ։ Եթե բնակվենք մի ուրիշ վայրում, նույնպես լավ։ Եթե բնակվելու մշտական տեղ չունենանք և ես կարողանամ ընկերակցել քեզ, ավելի լավ։ Եթե գնանք քո երկիրը, ես կսովորեմ անգլերեն խոսել, ինչպես քո երկրի բոլոր Ingles֊ները։ Ես կսովորեմ նրանց նիստուկացը և ես էլ նույն ձևով կշարժվեմ։
 +
 +
― Երևի շատ ծիծաղելի լինես։
 +
 +
― Երևի։ Սխալներ կանեմ, բայց դու կուղղես, և արդեն երկրորդ անգամ չեմ անի, կամ կանեմ միայն երկու անգամ։ Հետո, եթե դու այնտեղ կարոտես մեր ճաշերը, ես կեփեմ քեզ համար։ Եթե այնտեղ տնային տնտեսուհիների դպրոց լինի, կհաճախեմ այդ դպրոցը և ամեն ինչ կսովորեմ։
 +
 +
― Այդպիսի դպրոցներ կան, բայց դու դրանց կարիքը չունես։
 +
 +
― Պիլարն ինձ ասաց, որ իրեն թվում է, թե ձեր երկրում այդպիսի դպրոցներ կան։ Նա դրանց մասին ինչ֊որ հանդեսում է կարդացել։ Հետո ասաց, որ ես պետք է սովորեմ անգլերեն խոսել, և լավ խոսել, որպեսզի դու երբեք ստիպված չլինես ամաչելու ինձ համար։
 +
 +
― Ե՞րբ է ասել այդ ամենը։
 +
 +
― Այսօր, երբ իրերն էինք կապկպում, նա մի գլուխ ինձ բացատրում էր, թե ինչ պետք է անեմ, երբ կինդ դառնամ։
 +
 +
Ուրեմն նա էլ է թռել Մադրիդ, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը և հարցրեց․
 +
 +
― Ուրիշ ի՞նչ ասաց։
 +
 +
― Ասաց, որ պետք է հոգ տանեմ մարմնիս, այնպես պահեմ, ոնց որ ցլամարտիկները։ Ասաց, որ դա շատ կարևոր է։
 +
 +
― Այո, կարևոր է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց դու կարող ես դեռ երկար ժամանակ չմտահոգվել դրանով։
 +
 +
― Ոչ։ Նա ասաց, որ կանայք պետք է միշտ ուշադիր հետևեն իրենց, որովհետև դա կարող է շատ հանկարծակի սկսվել։ Նա ասաց, որ մի ժամանակ ինքն էլ ինձ նման նիհար է եղել, բայց այն օրերին կանայք մարմնամարզությամբ չեն զբաղվել։ Նա ասաց, թե ինչպիսի վարժություններ է անհրաժեշտ անել, բացի այդ, պետք է քիչ ուտել։ Ասաց նաև, թե ինչ պետք չէ ուտել։ Բայց մոռացել եմ, պետք է նորից հարցնեմ։
 +
 +
― Կարտոֆիլ։
 +
 +
― Այո, ― շարունակեց աղջիկը։ ― Կարտոֆիլ և տապակած բաներ։ Իսկ երբ իմ այս ցավի մասին խոսեցի նրա հետ, ասաց, որ պետք է դիմանամ ու քեզ ոչինչ չհայտնեմ։ Բայց ես հայտնեցի, որովհետև չեմ ուզում երբևիցե քեզ խաբած լինել, միևնույն ժամանակ նաև վախենում էի, որ դու կարող ես մտածել, թե մենք այլևս չենք կարող իրար հաճույք պատճառել, և այն, ինչ եղավ սարալանջին, իրականում չի եղել։
 +
 +
― Ճիշտ արեցիր, որ ասացիր։
 +
 +
― Իսկապե՞ս։ Ախր ես ամաչում եմ, որ այսպես եղավ։ Ասա՛, ի՞նչ ես ցանկանում, և ես կանեմ։ Պիլարն ինձ ասաց, թե ինչեր կարելի է անել ամուսնու համար։
 +
 +
― Ոչ մի բանի էլ կարիք չկա։ Ինչ որ ունենք, մեր երկուսի ունեցածն է, և մենք պետք է այն պահենք ու պահպանենք։ Ես քեզ սիրում եմ հենց այսպես, երբ դու պառկած ես կողքիս և ես կարողանում եմ դիպչել քեզ, զգալ, որ դու այստեղ ես, իսկ երբ մի օր դու նորից պատրաստ լինես, մենք այն ամենը, ինչ ուզում ենք, կունենանք։
 +
 +
― Բայց դու ոչ մի կարիք չունե՞ս, որ ես կարող եմ բավարարել։ Նա ինձ այդ էլ է բացատրել։
 +
 +
― Ոչ մի։ Մեր կարիքները ընդհանուր են։ Ինչ կարիք որ դու ունես, այն էլ ես ունեմ։
 +
 +
― Դու ինձ հանգստացրիր։ Բայց իմացիր, ես պատրաստ եմ անելու, ինչ որ ցանկանաս։ Միայն թե ասա ինչ, որովհետև ես ոչինչ չգիտեմ, և թեև Պիլարը ինձ բացատրեց, բայց լավ չպատկերացրեցի։ Ամաչեցի նորից հարցնել, իսկ նա շատ բան գիտի, շատ իմաստուն է։
 +
 +
― Նապաստա՛կ, ― ասաց նա։ ― Դու հրաշալի ես։
 +
 +
― Que va, ― ասաց աղջիկը։ ― Կարծում ես հնարավո՞ր է կանացի այդ բոլոր գործերը մի օրում հասկանալ ու սովորել, այն էլ, երբ մի կողմից իրերն ես կապկպում, որպեսզի պատրաստ լինենք մարտի, մյուս կողմից մոտակա սարերում արդեն տեղի է ունենում մարտը։ Դրա համար էլ, եթե ինչ֊որ բանում ես սխալվեմ, դու պետք է ինձ ասես, որովհետև ես քեզ սիրում եմ։ Կարող է և ամեն ինչ ճիշտ չհիշեմ, մանավանդ որ այն ամենը, ինչ բացատրում էր, շատ բարդ էր։
 +
 +
― Ուրիշ ի՞նչ ասաց քեզ Պիլարը։
 +
 +
― Pues, այնքա՜ն բան, որ չեմ էլ կարող հիշել։ Ասաց, որ քեզ հետ կարող եմ զրուցել այն մասին, թե ինչ արեցին ինձ, եթե դա նորից սկսի տանջել ինձ, որովհետև դու լավ մարդ ես ասաց և ամեն ինչ կհասկանաս։ Բայց քանի դեռ չի սկսել նախկինի նման տանջել, ավելի լավ է լռել այդ մասին, իսկ եթե հնարավոր չլինի լռել, պատմեմ և այդ ձևով գուցե թեթևանամ։
 +
 +
― Հիմա դա տանջո՞ւմ է քեզ։
 +
 +
― Ոչ։ Այն պահից, որ մենք իրար հետ եղանք, ինձ թվում է, թե այն մեկը երբեք էլ չի եղել։ Ծնողներիս վիշտը, սակայն, չի անցնում։ Դա չի էլ անցնի, դա կմնա ընդմիշտ։ Բայց ես պատմում եմ, որովհետև քո հպարտության համար եմ մտահոգվում, դու չպետք է ամաչես քո կնոջ պատճառով, դրա համար էլ ուզում եմ, որ իմանաս։ Ես ոչ մեկին հլու֊հնազանդ չեմ տրվել։ Միշտ դիմադրել եմ, և միշտ երկու հոգով են ինձ վատ բաներ արել։ Մեկը նստել է գլխիս և ամուր բռնել ձեռքերս։ Ես սա պատմում եմ, որպեսզի կարողանաս հպարտ զգալ։
 +
 +
― Դու իմ հպարտությունն ես։ Մի՛ պատմիր։
 +
 +
― Ոչ, ես սա ասում եմ, որովհետև կինը ամուսնու  հպարտությունն է։ Մի ուրիշ բան ևս։ Հայրս մեր ավանի պետն էր, պատվավոր մարդ էր։ Մայրս պատվավոր կին էր և բարեպաշտ կաթոլիկ, նրան գնդակահարեցին հորս հետ, ամուսնու քաղաքական հայացքների համար։ Հայրս հանրապետական էր։ Ես տեսա, թե ինչպես գնդակահարեցին երկուսին էլ, հայրս «Viva la Republica» ասաց, երբ գնդակահարում էին նրան ավանի սպանդանոցի պատի տակ։
 +
 +
Մայրս, որին նույնպես կանգնեցրին այդ պատի տակ, ասաց․ «Կեցցե ամուսինս, որն այս ավանի պետքն է եղել»։ Ես կարծում էի, որ ինձ նույնպես գնդակահարելու են, և պատրաստվել էի «Viva Republica y vivan mis padres» ասելու, բայց գնդակահարելու փոխարեն ուրիշ բաներ արեցին։
 +
 +
Քեզ մի բան եմ պատմելու, որը մեզ է վերաբերում։ Լսի՛ր։ Matadero֊յի մոտ գնդակահարությունները վերջացնելուց հետո մեզ՝ սպանվածների հարազատներիս, որ ականատես էինք եղել գնդակահարությանը և ողջ մնացել, matadero֊յից դեպի վեր տանող աստիճաններով քշեցին ավանի հրապարակը։ Համարյա բոլորը լաց էին լինում։ Բայց մի քանիսը համրացել էին, նրանց աչքերի արցունքը ցամաքել էր այն ամենից, ինչ տեսել էին։ Ես չէի կարողանում լաց լինել։ Չէի տեսնում, թե ինչ է կատարվում շուրջս, աչքերիս առաջ հայրս ու մայրս էին, նրանց գնդակահարում էին, և մայրս ասում էր․ «Կեցցե ամուսինս, որն այս ավանի պետն է եղել»։ Այդ ճիչը մնացել է հիշողությանս մեջ ու երբեք չի ջնջվում։ Մայրս հանրապետական չէր, դրա համար էլ «Viva la Republica» չասաց, այլ ասաց viva հայրս, որը երեսնիվայր ընկել էր մորս ոտքերի մոտ։
 +
 +
Բայց նա այդ խոսքերը շատ բարձրաձայն ասաց, համարյա գոռալով, և նրանք գնդակահարեցին նրան, ու նա ընկավ, ես փորձեցի պոկվել, գնալ մորս մոտ, բայց մենք կապոտած էինք։ Նրանց գնդակահարեցին guardia civil֊ները, հետո սպասեցին նոր խմբերի, իսկ ֆալանգիստները քշեցին մեզ վերև, դեպի հրապարակ, gvardia civil֊ները մնացին այնտեղ, հենված իրենց հրացաններին, պատի տակ ընկած դիակների մոտ։
 +
 +
Սպանվածների կանանց ու աղջիկներին ձեռք֊ձեռքի կապած, երկար շարանով քշեցին փողոցն ի վեր դեպի հրապարակ։ Վարսավիրանոցի առջև կանգ առան, քաղաքապետարանի դիմաց։
 +
 +
Երկու հոգի մոտեցան ու սկսեցին նայել մեզ։ «Սա ավանի պետի աղջիկն է», ― ասաց մեկը։ «Սկսենք դրանից», ― ասաց մյուսը։
 +
 +
Ձեռքներիս կապերը կտրեցին, մեկը կողքի ֆալանգիստներին ասաց, որ մյուսներին նորից կապեն, և երկուսով թևերիցս բռնեցին, տարան վարսավիրանոց, բարձրացրեցին, նստեցրին բազկաթոռին ու բռնած պահեցին այդտեղ։ Հայելու մեջ ես տեսա իմ դեմքը, տեսա այն երկուսինը, որոնք բռնած պահել էին ինձ, և էլի երեք հոգու, որ կանգնել էին թիկունքիս։ Ոչ մեկին չէի ճանաչում, ես հայելու մեջ տեսնում էի և՛ իմ, և՛ նրանց դեմքերը, իսկ նրանք տեսնում էին միայն ինձ։ Կարծես ատամնաբույժի բազկաթոռին նստած լինեի, իսկ շուրջս՝ բազմաթիվ ատամնաբույժներ, բոլորն էլ խելագար։ Ինքս ինձ դժվարությամբ կարողացա ճանաչել, որովհետև վշտից փոխվել էր դեմքս, և միայն, երկար նայելուց հետո ճանաչեցի ինձ։ Վիշտս այնքան մեծ էր, որ ոչ վախ էի զգում, ոչ էլ որևէ այլ բան, ոչինչ չէի զգում, վշտից բացի։
 +
 +
Այն ժամանակ հյուսքեր ունեի, և ահա հայելու մեջ տեսա, թե ինչպես նրանցից մեկը բարձրացրեց մի հյուսքս և այնպես քաշեց, որ վշտիս մեջ իսկ զգացի ցավը, հետո շատ խորքից ածելիով կտրեց։ Եվ ես տեսա ինձ՝ գլխիս միայն մի հյուսք, իսկ մյուսի տեղում՝ խոզան։ Հետո, այս անգամ առանց քաշելու, կտրեց մյուս հյուսքս և ածելիով կպավ ականջիս, ու տես արյունս։ Մատով շոշափիր՝ կզգաս սպին։
 +
 +
― Այո։ Բայց ավելի լավ չի՞ լինի, եթե չխոսես այդ մասին։
 +
 +
― Ոչինչ։ Ամենավատ բանի մասին չեմ խոսի։ Այդպես ուրեմն, նա կտրեց հյուսքերս ածելիով, մյուսները ծիծաղում էին, իսկ ես կտրված ականջիս ցավը չէի էլ զգում, հետո կանգնեց դիմացս ու սկսեց հյուսքերովս հարվածել դեմքիս, երկու հոգի բռնած պահում էին ինձ ու ասում՝ «Այսպես ենք անելու կարմիր միանձնուհիներին։ Հիմա իմացիր, թե ինչ է նշանակում պրոլետար եղբայրներին միանալ։ Կարմիր Քրիստոսի հարս»։
 +
 +
Եվ նա իմ հյուսքերով հարվածում էր ու հարվածում դեմքիս, հետո անցկացրեց ատամներիս արանքն ու ծայրերը տարավ իրար հանգուցեց ծոծրակիս վրա։ Իսկ այն երկուսը, որոնք բռնած պահում էին ինձ, ծիծաղում էին։
 +
 +
Եվ բոլոր նրանք, որ տեսնում էին այս ամենը, ծիծաղում էին, երբ հայելու մեջ ես տեսա, թե ինչպես են նրանք ծիծաղում, սկսեցի լաց լինել, մինչ այդ սառել֊մնացել էի, ծնողներիս գնդակահարությունն էր միայն աչքերիս առջև։
 +
 +
Հետո այն մեկը, որ մազերս հանգուցեց ծոծրակիս վրա, վերցրեց մեքենան ու տարավ գլխիս վրայով․ սկզբում ճակատից դեպի վիզս, հետո ականջներիս վրա, կողքերը, ամբողջ գլուխս, իսկ այն երկուսն այնպես էին բռնել ինձ, որ ես ամեն ինչ տեսնում էի հայելու մեջ, բայց աչքերիս չէի կարողանում հավատալ ու լալիս էի, լալիս և չէի կարողանում հայացքս հեռացնել իմ չռված ու հյուսքերով խցկված բերանից, սարսափելի դեմքից ու մեքենայի տակ լերկացող գլխից։
 +
 +
Երբ ինձ խուզողն իր գործը վերջացրեց, վարսավիրի պահարանի դարակից վերցրեց յոդի շիշը (վարսավիրին էլ էին գնդակահարել, որովհետև սինդիկատի անդամ էր եղել, դիակն ընկած էր դռան առաջ, ներս բերելիս ինձ նրա վրայով անցկացրեցին) և ապակյա խցանով ականջիս վերքին յոդ քսեց, վշտից ու սարսափից համարյա ոչինչ չզգացի, հազիվ մի թեթև ցավ։
 +
 +
Հետո կանգնեց դիմացս ու ճակատիս U. H. P.<ref>Union de los Hijos de Pueblo ― ժողովրդօ զավակների միություն։ Ֆաշիստներն աղավաղելով ասում էին՝ Union de Puts ― պոռնկի զավակների միություն։</ref> գրեց, գրում էր դանդաղ, խնամքով, կարծես նկարիչ լիներ, ես այդ ամենը տեսնում էի հայելու մեջ, բայց արդեն չէի լալիս, սիրտս քարացել էր, աչքերիս առաջ հայրս ու մայրս էին, և այն, ինչ անում էին ինձ հետ, դատարկ բան էր թվում։
 +
 +
Երբ այդ ֆալանգիստը գրեց վերջացրեց, մի քայլ ետ գնաց և սկսեց ստուգել իր աշխատանքը, հետո յոդի շիշը ցած դրեց, վերցրեց մեքենան ու ասաց՝ «Հաջորդը», մյուսները թևերիցս ամուր բռնած ինձ դուրս բերեցին վարսավիրանոցից, դռան առաջ ոտքս կպավ վարսավիրին, որ դեռ այնտեղ էր, կռնակի վրա ընկած, դեմքը ջարդոտած։ Դուրս գալիս բախվեցի Կոնսեպսիոն Գրասիային, լավագույն ընկերուհուս, երկու հոգի նրան ներս էին բերում, սկզբում նա ինձ չճանաչեց, հետո, երբ ճանաչեց, ճչաց, և ես ամբողջ ճանապարհին լսում էին նրա ճիչը՝ հրապարակավ մինչև քաղաքապետարանի մուտքը հասնելիս, աստիճանների վրա, հորս գրասենյակում, որտեղ գցեցին ինձ բազմոցի վրա ու վատ բաներ արեցին։
 +
 +
― Նապաստակս, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և քնքշանքով գրկեց աղջկան։ Անսահման ատելությամբ էր լցված։ ― Դրա մասին այլևս մի՛ խոսիր։ Մի՛ խոսիր այլևս, որովհետև արդեն ուժ չունեմ ատելությանս դիմադրելու։
 +
 +
Աղջիկն անշարժ, սառած պառկել էր նրա գրկում, հետո ասաց․
 +
 +
― Այո։ Դրա մասին այլևս չեմ խոսի։ Բայց նրանք վատ մարդիկ են, ես էլ կուզեի վաղը քեզ հետ լինել ու անձամբ մի քանիսին սպանել։ Ես այս ամենը պատմեցի քո հպարտության համար, պատմեցի, որպեսզի դու հասկանաս և չամաչես, եթե քո կինը դառնամ։
 +
 +
― Լավ արեցիր, որ պատմեցիր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Վաղը, եթե բախտներս բերեց, լավ կկոտորենք դրանց։
 +
 +
― Ֆալանգիստների՞ն։ Նրանք էին այդ անողները։
 +
 +
― Նրանք չեն կռվում, ― մռայլ ասաց նա։ ― Նրանք թիկունքում սպանություններ են անում։ Նրանց հետ մարտում չենք հանդիպի։
 +
 +
― Իսկ նրանց հնարավոր չէ՞ ոչ մի ձևով սպանել։ Այնպես եմ ուզում մի քանիսին սպանել։
 +
 +
― Ես սպանել եմ, ― ասաց նա։ ― Մենք դեռ էլի կսպանենք։ Գնացքների պայթեցման ժամանակ շատ ենք սպանել։
 +
 +
― Ա՛յ, եթե քեզ հետ գնացքներ պայթեցնելու գնայինք, ― ասաց Մարիան։ ― Այն գնացքի ժամանակ, երբ Պիլարն ինձ այստեղ բերեց, ես ոնց որ գիժ լինեի։ Պատմե՞լ է քեզ։
 +
 +
― Այո։ Կարիք չկա, մի՛ խոսիր այդ մասին։
 +
 +
― Գլուխս չէր աշխատում, լեզուս բռնվել էր, լալիս էի, ուրիշ ոչ մի բան չէի կարողանում անել։ Բայց ես մի բան էլ պետք է ասեմ քեզ։ Անպայման պետք է ասեմ։ Այս մեկը եթե իմանաս, թերևս չամուսնանաս ինձ հետ։ Բայց, Ռոբերտո, եթե չուզենաս ամուսնանալ, արդյոք հնարավոր չէ՞, որ գոնե այսպես միշտ միասին լինենք։
 +
 +
― Ես ամուսնանալու եմ քեզ հետ։
 +
 +
― Հա։ Տեսա՞ր, մոռացա։ Հավանաբար չես ամուսնանա։ Հնարավոր է, որ ես չկարողանամ քեզ ոչ տղա ծնել, ոչ էլ աղջիկ, որովհետև, ասում է Պիլարը, եթե կարողանայի, այն ժամանակ արդեն պետք է լիներ, երբ այդ բաներն արեցին։ Ես քեզ պետք է ասեի սա։ Չգիտեմ ինչպե՞ս էր եղել, որ մոռացել էի ասել։
 +
 +
― Դա կարևոր չէ, նապաստակ, ― ասաց նա։ ― Նախ, դա կարող է ճիշտ չլինել։ Բժիշկը պետք է ասի։ Հետո, ես ոչ տղա եմ ուզում ունենալ, ո՛չ էլ աղջիկ, քանի աշխարհն այսպիսին է։ Բացի այդ, ես իմ սերը ամբողջությամբ կկարողանամ տալ քեզ։
 +
 +
― Ես կուզենայի քեզ մի տղա ու մի աղջիկ ծնել, ― ասաց նա։ ― Իսկ ինչպե՞ս կարող է աշխարհն ավելի լավ լինել, եթե մենք երեխաներ չունենանք, մենք, որ կռվում ենք ֆաշիստների դեմ։
 +
 +
― Դո՜ւ, սիրելի՛ս, ― ասաց նա։ ― Ես սիրում եմ քեզ։ Լսո՞ւմ ես։ Իսկ հիմա, նապաստա՛կ, արի քնենք։ Ես պետք է դեռ լույսը չծագած վեր կենամ, իսկ այս ամսին շուտ է լուսանում։
 +
 +
― Ուրեմն այն վերջին բանը, որ ասացի, ոչի՞նչ։ Մենք կարո՞ղ ենք ամուսնանալ։
 +
 +
― Մենք հիմա էլ արդեն ամուսնացած ենք։ Դու իմ կինն ես։ Դե քնի՛ր, նապաստակս, քիչ ժամանակ է մնացել։
 +
 +
― Իսկապե՞ս ամուսնանալու ենք։ Հենց այնպես, խոսքի համար չես ասում, չէ՞։
 +
 +
― Իսկապես։
 +
 +
― Ուրեմն քնեմ, իսկ երբ արթնանամ, կմտածեմ դրա մասին։
 +
 +
― Ես էլ։
 +
 +
― Բարի գիշեր, ամուսի՛նս։
 +
 +
― Բարի գիշեր, ― ասաց նա։ ― Բարի գիշեր, կի՛նս։
 +
 +
Նա լսեց աղջկա հանդարտ ու համաչափ շնչառությունը և հասկացավ, որ նա արդեն քնել է, ինքն էլ զգույշ ու հանգիստ մեկնվեց քնելու, ջանաց ավելորդ շարժումներ չանել, որպեսզի չզարթնեցնի նրան։ Մտածում էր այն ամենի մասին, որն աղջիկը չէր պատմել իրեն, ատելությունն ուտում էր նրան, ուրախանում էր, որ վաղն առավոտյան կռիվ է լինելու, սպանություն։ Բայց անձնական ապրումներով պետք չէ  ղեկավարվել, մտածեց նա։ Բայց ինչպե՞ս կարող եմ։ Այո, գիտեմ, մենք էլ նրանց ենք սարսափելի բաներ արել։ Բայց մենք անկիրթ էինք, չգիտեինք ինչպես վարվել, դրա համար ենք արել։ Իսկ նրանք արել են գիտակցաբար, ծրագրված ձևով։ Նրանք՝ այս երկրի ամենակրթյալ ու ծաղկուն ընտրանին։ Իսպանական ասպետականության ծաղիկը։ Այս ի՜նչ ժողովուրդ է։ Այս ի՜նչ շան ծնունդներ են՝ սկսած Կորտեսից, Պիսարոյից ու Մենդենես դե Ավիլայից մինչ այս Պաբլոն։ Եվ ինչ զարմանալի ժողովուրդ է։ Աշխարհում սրանից լավ ու սրանից վատ ժողովուրդ չկա։ Չկա ավելի բարի ու ավելի դաժան ժողովուրդ։ Ո՞վ կարող է հասկանալ սրանց։ Ես չեմ կարող, որովհետև, եթե հասկանամ, պիտի ներեմ։ Հասկանալը ներել է։ Չէ, դա ճիշտ չի լինի։ Դա կլինի չափազանցված պատկերացում։ Ներումը քրիստոնեական գաղափար է, իսկ Իսպանիան երբեք քրիստոնեական երկիր չի եղել։ Միշտ էլ կուռքն է եղել այնտեղ պաշտամունքի առարկան, և նրանք եկեղեցում երկրպագել են նրան։ Otra virgen mas:<ref>Մի այլ կույս(իսպ․)։</ref> Երևի դրա համար են կործանում իրենց թշնամիների կույսերին։ Այդ զգացումը, ինչ խոսք, ավելի խոր ձևով է արտահայտված մոլեռանդ կրոնականների մոտ, քան ժողովրդի։ Ժողովուրդը ժամանակի ընթացքում հետզհետե հեռացել է եկեղեցուց, որովհետև եկեղեցին ձուլվել է պետության հետ, իսկ պետությունը միշտ էլ գարշելի է եղել։ Սա միակ երկիրն է, ուր ռեֆորմացիան չկարողացավ մուտք գործել։ Եվ հիմա հատուցում են, ահա, ինկվիզիցիայի համար։
 +
 +
Այո, մտածելու բան է։ Կարող ես դրանով ուղեղդ զբաղեցնել, որպեսզի մի պահ մոռանաս գործդ։ Եվ երևի սա ավելի օգտակար է, քան անրջելը։ Աստված իմ, այդ ինչքա՜ն անուրջներ հյուսեցի այս գիշեր։ Պիլարն էլ է ողջ օրն անրջել։ Հավանաբար։ Իսկ եթե վաղը մեռնե՞ն։ Է, ի՞նչ նշանակություն ունի, կարևորն այն է, որ կամուրջը պայթեցնեն ինչպես հարկն է։ Դա է իրենցից պահանջվում։
 +
 +
Չունի։ Նշանակություն չունի։ Հետո ինչքա՞ն կարելի է այսպիսի գործեր անել։ Ինչ֊որ սահման լինելու է, չէ՞։ Հավերժ չես ապրելու։ Գուցե ես իմ ամբողջ կյանքը այս երեք օրում ապրեցի, մտածեց նա։ Եթե այդպես է, պիտի ուզենայի, որ այս վերջին գիշերն ուրիշ ձևով անցներ։ Բայց վերջին գիշերները երբեք էլ լավ չեն լինում։ Ոչ մի վերջին բան լավ չի լինում։ Չէ, եղել են վերջին լավ խոսքերը «Viva ամուսինս, որ այս ավանի պետն է եղել»։ Լավ է։
 +
 +
Լավ էր, որովհետև զգաց, թե ինչպես ամբողջ մարմնով սարսուռ անցավ, երբ մտքում կրկնեց այդ բառերը։ Կռացավ ու համբուրեց Մարիային, որը չարթնացավ։ Շատ մեղմ շշնջաց անգլերեն․
 +
 +
― Ես հաճույքով կամուսանանամ հետդ, նապաստակ։ Ես հպարտանում եմ քո ընտանիքով։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսուներկուերորդ==
 +
 +
Այդ գիշեր Մադրիդի Գեյլորդ հյուրանոցում մեծ բազմություն կար։ Կապույտ ներկված ցոլարձակներով մի մեքենա մոտեցավ հյուրանոցի դարպասին։ Մեքենայից դուրս եկավ փոքրամարմին մի մարդ՝ հագին հեծյալի սև սապոգներ, գորշ բրիջ, կարճ ու մինչև օձիքը կոճկած գորշ կիտել, նա պատասխանեց պահակների բարևին, գլխով արեց  բարապանի սեղանիկի ետևը նստած գաղտնի ոստիկանին և մտավ վերելակ։ Մարմարապատ նախասրահում նստած երկու պահակները ևս մի թեթև հայացք միայն գցեցին իրենց առջևով վերելակ մտնող փոքրամարմին մարդու վրա։ Հյուրանոց եկող յուրաքանչյուր անծանոթ մարդու նրանք ստուգում էին, շոշափում էին գրպանները, կողքերը, թևատակերն ու ծոցագրպանները, դա նրանց պարտականությունն էր, եթե այցելուները զենք էին ունենում, պարտավոր էին հանձնել բարապանին և նոր միայն բարձրանալ։ Բայց սև սապոգներով կարճահասակ մարդուն նրանք ճանաչում էին և միայն մի հայացք գցեցին նրան, երբ անցնում էր իրենց կողքով։
 +
 +
Հյուրանոցի իր համարում նա հանդիպեց մի մեծ բազմության։ Մարդիկ նստած ու կանգնած խոսում էին իրար հետ ինչպես սալոններում, տղամարդ թե կին խմում էին, խմում էին վոդկա, սոդայով վիսկի, գարեջուր, որ մեծ սափորներից լցնում էին փոքրիկ գավաթների մեջ։ Տղամարդկանցից չորսը համազգեստով էին։ Մյուսները մոմլաթե ու կաշվե բաճկոններ էին հագել, կանանցից երեքը սովորական շրջազգեստներով էին, չորրորդը՝ թուխ ու հիվանդագին նիհարությամբ մի կին, կրում էր միլիցիայի անպաճույճ համազգեստ, փեշ ու սապոգներ։
 +
 +
Կարկովը մտավ սենյակ և առաջին հերթին մոտեցավ համազգեստով կնոջը, խոնարհվեց և սեղմեց ձեռքը։ Իր կինն էր, նրա ականջին ռուսերեն ինչ֊որ բան ասաց, որը ոչ ոք չլսեց և, մի պահ, աչքերի անպատկառ արտահայտությունը, որ երևում էր սենյակ մտնելիս, չքացավ։ Այդ արտահայտությունը վերստին հայտնվեց, երբ տեսավ շիկահեր, ալարկոտ ու սիրուն դեմքով բարեկազմ աղջկան ու փոքրիկ, հատու քայլերով մոտեցավ նրան և այնպիսի ձևով խոնարհվեց ու սեղմեց ձեռքը, որ հազիվ թե մեկնումեկն ասեր, թե դա քիչ առաջ կնոջը ողջունելու տնազը չէ։ Կինը ուշադրություն չդարձրեց, թե ամուսինն ուր գնաց, և հիմա կանգնած իսպանացի բարձրահասակ ու գեղեցկատես մի սպայի հետ զրուցում էր ռուսերեն։
 +
 +
― Սերդ ինչ֊որ սկսել է գիրանալ, ― ասում էր Կարկովն աղջկան։ ― Մեր հերոսները, գրեթե բոլորը, այս մի տարում գիրացել են։ ― Նա չէր նայում այն մարդու կողմը, որին նկատի ուներ այս խոսքերն ասելիս։
 +
 +
― Դու այնքան այլանդակ ես, որ կարող ես դոդոշին էլ խանդել, ― ուրախ֊ուրախ ասաց աղջիկը։ Նա գերմաներեն էր խոսում։ ― Դու ինձ հետդ կտանե՞ս վաղը հարձակումը տեսնելու։
 +
 +
― Ո՛չ։ Ոչ մի հարձակում էլ չի լինելու։
 +
 +
― Բոլորն էլ գիտեն, որ լինելու է, ― ասաց աղջիկը։ ― Ի՞նչ կարիք կա խորհրդավորությունների։ Դոլորեսը գնալու է։ Ես կամ նրա հետ կգնամ, կամ Կարմենի։ Այնքա՜ն մարդ է գնում։
 +
 +
― Ով կտանի, նրա հետ էլ գնա, ― ասաց Կարկովը։ ― Ես չեմ տանի։ ― Հետո դարձավ աղջկան ու արդեն լրջացած հարցրեց․ ― Ո՞վ ասաց քեզ։ Ճիշտն ասա։
 +
 +
― Ռիխարդը, ― լրջորեն պատասխանեց աղջիկը։
 +
 +
Կարովը թափ տվեց ուսերն ու հեռացավ։
 +
 +
― Կարկով, ― փորն ընկած ձայնով կանչեց միջահասակ, գորշ խոժոռ դեմքով, թուլակախ թշերով, աչքերի տակն ուռած և ներքևի շրթունքը կախված մի տղամարդ։ ― Հաճելի նորություն լսե՞լ ես։
 +
 +
Կարկովը մոտեցավ նրան։
 +
 +
― Հենց նոր իմացա, ― ասաց տղամարդը։ ― Հազիվ մի տասը րոպե կլինի։ Հրաշալի է։ Սեգովիայի մերձակայքում ֆաշիստներն ամբողջ օրը իրար դեմ են կռվել։ Ապստամբների դեմ ստիպված են եղել ավտոմատ ու գնդացիր գործածել։ Կեսօրից հետո ինքնաթիռներն սկսել են իրենք իրենց զորքերին ռմբակոծել։
 +
 +
― Իսկապե՞ս, ― հարցրեց Կարկովը։
 +
 +
― Հաստատ բան է, ― ասաց աչքերի տակն ուռած տղամարդը։ ― Դոլորեսն ինքը անձամբ բերեց այդ լուրը։ Այստեղ էր, այնպես էր ոգևորված, ես նրան երբեք այդպես չէի տեսել։ Ամբողջ դեմքը լույսերի մեջ էր։ Այդ վսեմ դեմքը․․․ ― ուրախ ասաց նա։
 +
 +
― Այդ վսեմ դեմքը, ― ասաց Կարկովը՝ ձայնի առանց որևիցե երանգի։
 +
 +
― Եթե լսեիր նրան, ― ասաց ուռած աչքերով մարդը։ ― Լուրերը շողարձակում էին նրա դեմքից, դա երկրային երևույթ չէր։ Բավական էր լսեիր, որպեսզի համոզվեիր ասածի ճշմարտությանը։ Հոդված եմ գրելու «Իզվեստիայի» համար։ Այս պատերազմի ընթացքում սա իմ ապրած ամենաուժեղ պահերից մեկն էր՝ ես լսում էի վսեմ ձայն, որի մեջ միահյուսվել էին գութը, կարեկցանքն ու ճշմարտությունը։ Բարությունն ու ճշմարտությունն այնպես էին շողարձակում նրանից, ինչպես իսկական ժողովրդական սրբից։ Իզուր չեն նրան La Pasionaria<ref>Բոցավառ (իսպ․)։</ref> անվանել։
 +
 +
― Այդ վսեմ ձայնը, ― ասաց Կարկովը։ ― Այդ վսեմ դեմքը։ Գրեցե՛ք, ― ասաց։ ― Մի՛ պատմեք։ Կարիք չկա ամբողջ պարբերություններ իմ վրա վատնելու։ Հենց հիմա վեր կացեք, գնացե՛ք ու գրեցե՛ք։
 +
 +
― Ինչո՞ւ հենց հիմա։
 +
 +
― Ինձ թվում է, որ ճիշտը դա է, ― ասաց Կարկովը և նայեց նրան, հետո շրջվեց։
 +
 +
Ուռած աչքերով մարդը մի քանի րոպե ևս վոդկայի բաժակը ձեռքին կանգնած մնաց այնտեղ՝ կլանված այն գեղեցկությամբ, որ տեսել ու լսել էր, հետո դուրս եկավ սենյակից ու գնաց գրելու։
 +
 +
Կարկովը մոտեցավ կարճահասակ, պնդակազմ, զվարթ դեմքով, բաց կապույտ աչքերով, նոսրացող խարտյաշ մազերով ու դեղնավուն բեղերի տակ ժպտացող բերանով շուրջ քառասունութամյա մի տղամարդու։ Նա համազգեստով էր։ Դիվիզիայի հրամանատար էր։ Դիվիզիայի հրամանատար էր, հունգարացի։
 +
 +
― Այստե՞ղ եք եղել, երբ Դոլորեսն եկել է, ― հարցրեց Կարկովը նրան։
 +
 +
― Այո։
 +
 +
― Այդ ի՞նչ պատմություն է։
 +
 +
― Իբր թե ֆաշիստներն իրար են խփել։ Հիանալի է, եթե ճիշտ է։
 +
 +
― Շատ են խոսում վաղվա մասին։
 +
 +
― Խայտառակություն է։ Բոլոր ժուռնալիստներին պետք է գնդակահարել, դրանց հետ և այստեղ հավաքվածների մեծ մասին, առաջինը այդ կեղտոտ, խառնակիչ գերմանացուն՝ Ռիխարդին։ Իսկ ով այդ տոնավաճառի խեղկատակին բրիգադ է վստահել, պիտի գնդակահարել առանց որևէ խոսքի։ Թերևս ինձ ու ձեզ էլ պետք է գնդակահարել։ Թերևս, ― ծիծաղեց գեներալը։ ― Համենայն դեպս այդ առաջարկությունը մի՛ արեք։
 +
 +
― Նման բաների մասին ես առհասարակ չեմ սիրում խոսել, ― ասաց Կարկովը։ ― Հիշո՞ւմ ես ամերիկացուն, որը մեկ֊մեկ գալիս էր այստեղ։ Ճանաչում եք, Ջորդանը, պարտիզանների հետ է գործում։ Նա հիմա այնտեղ է, հենց այնտեղ, որտեղ այդ պատմություններն են իբր տեղի ունեցել։
 +
 +
― Եթե այդպես է, ուրեմն այս գիշեր նա զեկուցագիր կուղարկի, ― ասաց գեներալը։ ― Ինձ ներքևում այնքան էլ չեն սիրում, թե չէ կգնայի կիմանայի ձեզ համար։ Կարծեմ նա հիմա Գոլցի հետ է աշխատում, չէ՞։ Դուք վաղը Գոլցին կտեսնեք։
 +
 +
― Այո, առավոտ շուտ։
 +
 +
― Մինչև գործերը կարգի չընկնեն, աչքին չերևաք, ― ասաց գեներալը։ ― Նա էլ ինձ նման տանել չի կարող ձեզ՝ գարշելիներիդ։ Բայց նա ավելի մեղմ մարդ է։
 +
 +
― Բայց դուք սրա մասին․․․
 +
 +
― Երևի ֆաշիստները ինչ֊որ զորավարժեր էր կատարել, ― քմծիծաղեց գեներալը։ ― Ա՛յ, վաղը կտեսնենք, թե ինչպես է Գոլցը նրանց լավ զորաշարժեցինք։
 +
 +
― Լսել եմ, որ դուք ևս պատրաստվում եք ճանապարհորդության, ― ասաց Կարկովը՝ ժպտալիս ցույց տալով փչացած ատամները։ Գեներալը զայրացած պոռթկաց․
 +
 +
― Ես ևս։ Հիմա էլ ինձ են գցում բերանները։ Ոչ մեկիս պրծում չկա։ Բամբասանքի բույն։ Եթե թեկուզ մի հոգի գտնվեր, որը կարողանար փակ պահել բերանը, այս երկիրը կփրկվեր, միայն թե այդ մի հոգին հավատար դրան։
 +
 +
― Ձեր ընկերը՝ Պրիետոն, կարողանում է բերանը փակ պահել։
 +
 +
― Նա էլ հաղթանակին չի հավատում։ Ո՞նց հաղթես, եթե չես հավատում ժողովրդին։
 +
 +
― Դա արդեն ինքներդ որոշեք, ― ասաց Կարկովը։ ― Ես գնամ մի քիչ քնեմ։
 +
 +
Նա դուրս եկավ ծխով ու բամբասանքով լցված սենյակից և գնաց ննջարան, նստեց անկողնու վրա ու քաշեց, ոտներից հանեց սապոգները։ Հավաքվածների ձայնը հասնում էր ննջարան, վեր կացավ, դուռը փակեց ու բացեց լուսամուտը։ Շորերը չհանեց, որովհետև ժամը երկուսին վեր էր կենալու և Կոլմենարի, Սերսեդայի ու Նավասեռադայի վրայով գնալու էր ռազմաճակատ, որտեղ լուսաբացին Գոլցն սկսելու էր հարձակումը։
 +
 +
==Գլուխ երեսուներեքերորդ==
 +
 +
Առավոտյան ժամը երկուսն էր, որ Պիլարն արթնացրեց նրան։ Ձեռքով կամաց խփեց ուսին, Ռոբերտ Ջորդանին սկզբում թվաց, թե Մարիան է, գլորվեց աղջկա կողմն ու «նապաստակս» ասաց։ Հետո, երբ կնոջ խոշոր ձեռքը թափ տվեց ուսը, վեր թռավ և արդեն բոլորովին սթափ, ձեռքը տարավ մերկ սրունքի կողքին ընկած ատրճանակին։ Այնպես էր ձգված, կարծես հենց ինքը կրակելու պատրաստ զենք լիներ։
 +
 +
Մութ էր, բայց ճանաչեց Պիլարին, նայեց թևին կապած ժամացույցի փոսփորափայլ սլաքին և երբ տեսավ, որ ժամը ընդամենը երկուսն է, հարցրեց․
 +
 +
― Ի՞նչ է պատահել, կի՛ն։
 +
 +
― Պաբլոն գնացել է, ― ասաց նա։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը հագավ շալվարն ու կոշիկները։ Մարիան չէր արթնացել։
 +
 +
― Ե՞րբ, ― հարցրեց։
 +
 +
― Մի ժամ կլինի։
 +
 +
― Եվ ի՞նչ։
 +
 +
― Քո իրերից ինչ֊որ բան է հետը տարել, ― խեղճացած ասաց կինը։
 +
 +
― Այդպես։ Ի՞նչ։
 +
 +
― Չգիտեմ, ― ասաց կինը։ ― Արի տե՛ս։
 +
 +
Մթության մեջ նրանք շարժվեցին դեպի քարայրի մուտքը, քաշեցին տապճակն ու ներս գնացին։ Շնչելով մոխրի ու քնած մարդկանց հոտով ծանրացած օդը, Ռոբերտ Ջորդանը քայլում էր Պիլարի ետևից՝ էլեկտրական լապտերիկով լուսավորելով առաջը, որպեսզի ոտքը չառնի հատակին պառկած մարդկանց։ Անսելմոն արթնացավ ու հարցրեց․
 +
 +
― Ժամանա՞կն է։
 +
 +
― Ոչ, ― շշնջաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Քնի՛ր, ծերուկ։
 +
 +
Ուսապարկերը Պիլարի անկողնու գլխավերևում էին, քարայրի այդ հատվածը տապճակով բաժանված էր մնացյալներից։ Երբ Ռոբերտ Ջորդանը չոքեց անկողնու վրա, որպեսզի լապտերիկով լուսավորի ուսապարկերը, զգաց այն հեղձուցիչ, սիրտ խառնող չորացած քրտնքի հոտը, որ փչում էր հնդկացիների անկողիններից։ Երկու ուսապարկերն էլ վերևից ներքև ճղված էին դանակով։ Ձախ ձեռքով լապտերը բռնած՝ Ռոբերտ Ջորդանն աջով սկսեց ստուգել առաջին ուսապարկը։ Դրա մեջ ննջապարկն էր դնում, դրա համար էլ կիսով էր լցված։ Պայթուցիչի փայտյա արկղը չկար։ Չկային նաև սիգարի տուփի մեջ խնամքով փաթեթավորված դետոնատորները։ Անհետացել էր բեկֆորդյան քուղն ու կապսուլներ պարունակող թիթեղյա տուփը։ Մի քիչ մետաղալար էր միայն մնացել։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանն ստուգեց մյուս ուսապարկը։ Պայթուցիկները տեղն էին։ Մի փաթեթ թերևս հանված լիներ։
 +
 +
Վեր կացավ և նայեց կնոջը։ Երբ առավոտյան շատ կանուխ գալիս են ու արթնացնում, մարդ մի ճնշող դատարկություն է զգում, ինչ֊որ վերահաս աղետի սարսափ։ Այդպիսի զգացողություն էր համակել հիմա Ռոբերտ Ջորդանին, բայց սովորականից ավելի ուժգին։
 +
 +
― Սա էր, հա՞, հսկելդ, ― ասաց նա։
 +
 +
― Գլխիս տակ էի դրել, ձեռքս էլ վրան էի պահել ու այդպես քնել, ― ասաց Պիլարը։
 +
 +
― Լավ ես քնել։
 +
 +
― Լսիր թե ոնց է եղել, ― ասաց կինը։ ― Գիշերը վեր կացավ, հարցրեցի՝ «Այդ ո՞ւր, Պաբլո», ասաց՝ «Միզելու», շրջվեցի ու քնեցի։ Արթնացա, տեսա դեռ չի եկել, մտածեցի ձիերին նայելու է գնացել, սովորաբար այդպես էր լինում։ Հետո, ― խեղճացած ձայնով ավարտեց նա, ― երբ տեսա, որ չի գալիս, սկսեցի անհանգստանալ, ձեռքս գցեցի ուսապարկերին, որպեսզի համոզվեմ տեղում են թե ոչ, տեսա ճղված են, վեր կացա ու եկա մոտդ։
 +
 +
― Գնանք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Դուրս եկան։ Խոր գիշեր էր, լուսաբացի ոչ մի նշան չկար տակավին։
 +
 +
― Կարո՞ղ էր ձիով առանց պահակակետերի մոտից անցնելու գնալ։
 +
 +
― Այո՛, երկու այդպիսի տեղ կա։
 +
 +
― Վերևում ո՞վ է կանգնած։
 +
 +
― Էլադիոն։
 +
 +
Մինչև մարգագետին՝ ձիերի մոտ հասնելը, նա այլևս ոչինչ չասաց։ Երեք ձի արածում էին մարգագետնում։ Աշխետն ու մոխրագույնը չկային։
 +
 +
― Ի՞նչ ես կարծում, ինչքա՞ն ժամանակ կլինի, որ գնացել է մոտիցդ։
 +
 +
― Երևի մի ժամ։
 +
 +
― Դե էլ ի՞նչ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Գնամ վերցնեմ, ինչ մնացել է ուսապարկերում ու մի քիչ էլ քնեմ։
 +
 +
― Ես կպահեմ։
 +
 +
― Que va, կպահե՜ս։ Արդեն մի անգամ պահեցիր։
 +
 +
― Ingles, ― ասաց կինը։ ― Ես քեզանից պակաս չեմ տանջվում դրա համար։ Ամեն ինչ կանեի, որպեսզի ետ բերեի իրերդ։ Կարիք չկա ինձ վիրավորելու։ Պաբլոն երկուսիս է դավաճանել։
 +
 +
Այս խոսքի վրա Ռոբերտ Ջորդանն հասկացավ, որ զայրանալն ավելորդ շքեղություն է, որ իրավունք չունի այդ կնոջ հետ գժտվելու։ Նրա հետ է գործելու այս ամբողջ օրը, որից առայժմ երկու ժամ է անցել։
 +
 +
Նա ձեռքը դրեց կնոջ ուսին։
 +
 +
― Ոչինչ, Պիլար, ― ասաց։ ― Տարածն այնքան էլ կարևոր չէ։ Մի բան կմտածենք, ամեն ինչ լավ կլինի։
 +
 +
― Բայց ի՞նչ է տարել։
 +
 +
― Ոչինչ, կին։ Որոշ շքեղություններ։
 +
 +
― Պայթեցման մեխանիզմի մասե՞ր էլ է տարել։
 +
 +
― Տարել է։ Բայց ուրիշ ձևով էլ կարելի է պայթեցնել։ Լսի՛ր, Պաբլոն բեկֆորդյան քուղ ու կապսուլ չունե՞ր։ Նրան պետք է տված լինեն։
 +
 +
― Տարել է, ― ասաց կինը խղճակի ձայնով։ ― Ես տեղնուտեղը ստուգեցի։ Դրանք էլ է տարել։
 +
 +
Անտառի միջով նորից քայլեցին դեպի քարայրի մուտքը։
 +
 +
― Գնա քնի՛ր, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Առանց Պաբլոյի ավելի հանգիստ կլինի։
 +
 +
― Ես գնամ Էլադիոյին տեսնեմ։
 +
 +
― Նա ուրիշ ճանապարհով գնացած կլինի։
 +
 +
― Միևնույն է, պիտի գնամ։ Այս դավաճանության համար ես եմ մեղավոր։ Ո՞նց միամտացա։
 +
 +
― Ավելորդ խոսքեր են, ― ասաց նա։ ― Գնա քնի՛ր։ Ժամը չորսին պետք է ճանապարհ ընկնենք։
 +
 +
Կնոջ հետ մտավ քարայր, ուսապարկերը գիրկն առավ, որպեսզի պատռվածքներից իրերը չթափվեն, և դուրս եկավ։
 +
 +
― Թող կարեմ։
 +
 +
― Ճանապարհ ընկնելուց առաջ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը ցածրաձայն։ ― Մոտս եմ վերցնում, որպեսզի հանգիստ քնեմ, չմտածես, թե չեմ վստահում։
 +
 +
― Դե մի քիչ շուտ կտաս, որպեսզի կարեմ։
 +
 +
― Շուտ կտամ, ― ասաց կնոջը։ ― Գնա քնի՛ր, Պիլար։
 +
 +
― Չէ, ― ասաց։ ― Ես ձախողեցի և՛ քո գործը, և՛ Հանրապետության։
 +
 +
― Գնա՛ քնի՛ր, Պիլար, ― ասաց մեղմ ձայնով։ ― Գան՛ քնի՛ր։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունչորսերորդ==
 +
 +
Բարձունքները ֆաշիստների ձեռքին էին։ Հովիտը հիմնականում ազատ գոտի էր, եթե չհաշվենք ագարակի կից կառույցներում ու ամրացված մարագում տեղավորված ֆաշիստական պահակակետը։ Ռոբերտ Ջորդանի զեկուցագիրը Գոլցին տանելու ճանապարհին Անդրեսը երկար պտույտ կատարեց, որպեսզի շրջանցի այդ պահակակետը։ Նա հիշում էր, որ այդ մասերում լար է քաշված, և ծայրը կապված է գնդացրի ձգանին, մթության մեջ նա գտավ լարը, թռավ վրայով և քամուց խշխշացող բարդիներով եզերված գետակի ափով շարունակեց ճանապարհը։ Ագարակում մի աքլոր կանչեց, առանց կանգ առնելու նա ետ նայեց և բարդիների բների արանքով տեսավ ծայրամասի պատուհաններից մեկում երևացող լույսը։ Խաղաղ, պայծառ գիշեր էր, Անդրեսը թեքվեց և գնաց մարգագետնի միջով։
 +
 +
Անցյալ տարվա հուլիսից, երբ այստեղ մարտեր էին մղվում, մարգագետնում խոտի չորս դեզ էր մնացել։ Ոչ ոք ձեռք չէր տվել դեզերին, տարվա չորս եղանակներն անցել էին նրանց վրայով ու նստեցրել, փտեցրել էին։
 +
 +
Երկու դեզի արանքում ձգված լարի վրայից անցնելիս, Անդրեսը մտածեց, որ ափսոս է խոտը։ Հանրապետականները կարող էին մարգագետնի մյուս ծայրին գտնվող Գվադառամայի սարալանջով այն քաշել տանել, իսկ ֆաշիստները, կարծում եմ, դրա կարիքը չունեն։
 +
 +
Նրանք խո՛տ էլ ունեն, ցորեն էլ։ Ինչքան ասես։ Ամեն ինչ էլ ունեն, մտածեց նա։ Բայց ոչինչ, առավոտյան կհասցնենք դրանց։ Առավոտյան Սորդոյի մուռը կհանենք։ Բարբարոսնե՛ր։ Սպասե՛ք, առավոտյան այնպես բարձրացնենք ձեր փոշին։
 +
 +
Ուզում էր զեկուցագիրը շուտ տեղ հասցնել ու վերադառնալ, որպեսզի կարողանար մասնակցել կամրջի կռվին։ Բայց իսկապե՞ս ուզում էր վերադառնալ, թե՞ ձևացնում էր, որ ուզում է։ Նա հիշեց, թե ինչպիսի թեթևության զգացմունքով համակվեց, երբ Ingles֊ն հանձնարարեց այդ նամակը տեղ հասցնել։ Մինչև այդ պահը առավոտվա հեռանկարը չէր անհանգստացրել։ Գործ էր, պիտի արվեր։ Նա կողմ էր քվեարկել և պատրաստ էր կռվելու։ Սորդոյի խմբի ոչնչացումը ահավոր ձևով ազդել էր վրան։ Բայց վերջին հաշվով կործանվողը Սորդոն էր։ Իրենք չէին։ Իսկ իրենք իրենցը կանեն։
 +
 +
Երբ Ingles֊ն իրեն հանձնարարեց նամակը տանել, նույն այն զգացողությունն ունեցավ, ինչ մանկության տարիներին ունենում էր գյուղում, երբ տոն օրերին առավոտյան արթնանում էր և լսում էր անձրևի տարափը, դա նշանակում էր, որ գետինը թաց է և հրապարակում ցլերի հետապնդումը չի կայանա։
 +
 +
Մանուկ հասակից սիրել էր ցլերի հետապնդումը, միշտ սպասել էր այն պահին, երբ վազելով կգա արևի տակ այրվող, փոշոտ, երեք կողմից շրջափակված հրապարակն ու կտեսնի, թե ինչպես են վանդակից բաց թողնում ցուլը, որը դուրս է գալիս, սայթաքում է, փորձում է կանգուն մնալ։ Հուզմունքով, հիացմունքով ու քրտնածոր սարսափով էր միշտ սպասում այն պահին, երբ սայթաքող ցլի եղջյուրները կբախվեն վանդակի տախտակե ճաղերին, երբ կենդանին, չորս ոտքերն ամուր սեղմած գետնին, կկանգնի՝ վիզը ձգած, գլուխը բարձր, ռունգերը լայնացած, ականջները թրթիռով բռնված, սև մորթին փոշոտված, չորացած թրիքը կպած կողերին, հեռանիստ աչքերն անթարթ, լայնաբաց եղջյուրները ողորկ, կարծր, պսպղուն, ինչպես ավազից հղկված փայտը ծովափին և այնպես սուրսայր, որ տեսքն իսկ բավական է, որպեսզի սիրտդ կանգ առնի։
 +
 +
Ամբողջ տարին նա սպասում էր այն պահին, երբ ցուլը դուրս էր գալու հրապարակ, հավաքվածների միջից աչքերով որոնելու էր թիրախը և, հանկարծ, գլուխը ցած գցած, եղջյուրներն առաջ մղած, արագ, կատվացատկերով նետվելու էր մարդկանց վրա, նետվելու էր և սիրտդ կանգ էր առնելու։ Մանուկ հասակից նա կլոր տարին սպասել էր այդ պահին։ Բայց այն զգացողությունը, որ համակեց նրան նամակը տանելու մասին Ingles֊ի հանձնարարությունը լսելիս, նման էր այն մեկին, երբ արթնանում էր ու թեթևացած լսում տանիքի կղմինդրներին, որմնաքարերին, գյուղի հրապարակի հողե հատակի ջրափոսերի մեջ թափվող անձրևի ձայնը։
 +
 +
Գյուղական capea֊ների ժամանակ նա միշտ էլ քաջաբար էր դիմավորել ցուլին, նույնքան քաջաբար, ինչքան որևէ մեկը իրենց կամ մոտակա գյուղերում, և ոչ մի անգամ, ոչ մի գնով իրենց գյուղի capea֊ները բաց չէր թողել, հարևան գյուղերը չէր գնում։ Նա կարող էր հանգիստ կանգնել ու սպասել ցուլի ոստյունին և միայն վերջին վայրկյանին մի կողմ ցատկել։ Վերցնում էր մի պարկ ու խաղացնում ցուլի մռութի առաջ, որպեսզի նրա ուշադրությունը շեղի գետին ընկած մարդուց, քանի֊քանի անգամ է ցուլի եղջյուրներից բռնել ու խանգարել կոտոշահարելու ընկածին, եղջյուրներից բռնել ու ձգել է, այնքան է խփել, այնքան է քացով մռութին հասցրել, որ ցուլը թողել է ընկածին, որպեսզի մեկ ուրիշի վրա հարձակվի։ Կամ էլ պոչից էր բռնում ու ձգում, որպեսզի հեռու քաշի ընկածից, ամբողջ ուժով ձգում էր, հետն էլ ոլորում։ Մի անգամ էլ պոչը փաթաթել էր մի ձեռքին, մյուսով էլ եղջյուրն էր բռնել, և երբ ցուլը շուռ էր եկել, որպեսզի իր վրա նետվի, սկսել էր նրա հետ, պոչն ու եղջյուրը բռնած, պտույտ գալ, մինչև որ մարդիկ վրա էին թափվել ու դանակահարել էին կենդանուն։ Փոշոտ, շոգ, մարդկանց, ցուլի և գինու հոտով բռնված այդ հրապարակում, գոռգոռոցով վրա թափվող ամբոխի մեջ նա միշտ առաջիններից մեկն էր իրեն ցուլի վրա գցում։ Հիմա էլ տակավին չի ջնջվել այն զգացողությունը, որն ունենում էր այն օրերին, երբ հեծում էր ցուլի վզակոթին և նա դես էր գցվում, դեն էր զարկվում, իսկ ինքը՝ արմունկը դեմ առած եղջյուրի հիմքին, մյուս ձեռքով երկրորդ եղջյուրն ամուր բռնած, գալարվում էր, շուռումուռ գալիս, և մինչ թվում էր ուր որ է ձախ թևը դուրս կընկնի հոդախաղից՝ հեծեծ տաք, փոշոտ, ստևոտ, ցնցվող մկանի թմբիկին, ատամներով կառչած կենդանու ականջին, մխրճում էր դանակը պրկված վզակոթի մեջ, մխրճում էր նորից, նորից, տաք արյունը ողողում էր դաստակը, և ինքն ամբողջ ծանրությամբ ընկնում էր ցուլի վզակոթի վրա և նորից ու դարձյալ մխրճում դանակը։
 +
 +
Երբ առաջին անգամ այդպես ատամներով կառչեց ականջից և ծնոտն ու վիզը պրկած անշարժ մնաց, սկսեցին գյուղով մեկ ձեռ առնել։ Ճիշտ է, ձեռ էին առնում, բայց և հարգում էին։ Հետագայում ամեն տարի կրկնում էր այդ գործողությունը։ Ցուլի ականջը կծելու համար անունը դրեցին Վիլլակոնեխոսի բուլդոգ։ Բայց ամբողջ գյուղով սպասում էին դարձյալ ու դարձյալ ականատես լինելու դրան, իսկ ինքն արդեն անգիր գիտեր, թե ինչպես կլինի՝ նախ ցուլը դուրս կգա հրապարակ, հետո կնետվի որևէ մեկի վրա և երբ ամեն մի կողմից թափվեն կենդանուն սպանելու, ինքը կթռչի֊կնստի ցուլի մեջքին։ Հետո, երբ ամեն ինչ վերջանա և դանակահարողների ծանրության տակ կենդանին վերջին շունչը փչի, ինքը վեր կկենա ու կքայլի՝ մի քիչ ամաչելով, որ նորից կծեց ցուլի ականջը, բայց ավելի շատ հպարտ, տղամարդ մարդ զգալով իրեն։ Եվ կգնա սայլերի արանքներով՝ քառակուռ աղբյուրի ջրով ձեռքերը լվանալու, և մարդիկ կթփթփացնեն թիկունքին, գինու տիկերը կմեկնեն իրեն ու կասեն՝ «Ուռա՜ Բուլդո՛գ։ Աստված քո մորը երկար կյանք տա»։ Կամ էլ կասեն՝ «Ա՛յ թե ինչ է նշանակում ջուխտ cojones ունենալ։ Տարի չկա, որ չանի»։
 +
 +
Այդ պահերին նեղվում էր, ամաչում, ինչ֊որ դատարկության զգացումով համակվում, միաժամանակ նաև հպարտ ու երջանիկ էր զգում իրեն, սակայն ուզում էր ազատվել շրջապատողներից ու գնալ լվանալ ձեռքերը, ամբողջ աջ թևը, դանակը, հետո վերցնել գինու տիկն ու ողողել բերանը և մի տարով էլ մոռացության տալ ցուլի ականջի համը, և ողողում էր բերանը ու թքում հրապարակի սալերին, հետո բարձրացնում էր տիկն ու կլկլացնելով ուղիղ կոկորդն էր լցնում գինին։
 +
 +
Այո՛, Վիլլակոնեխոսի բուլդոգը ոչ մի գնով չէր հրաժարվի գյուղի capea֊ից։ Բայց և այնպես շատ հաճելի զգացողություն է, երբ առավոտյան արթնանում ես, լսում անձրևի ձայնը և հասկանում, որ այդ օրը գյուղում capea չի լինի։
 +
 +
Բայց ես պետք է վերադառնամ։ Ինչ ուզում է լինի, ես պետք է վերադառնամ ու հասնեմ կամրջի ու պահակակետերի կռվին։ Էլադիոն է այնտեղ, եղբայրս, միսս ու ոսկորս։ Անսելմոն է այնտեղ, Պրիմիտիվոն, Ֆերնանդոն, Ագուստինը, Ռաֆայելը, թեև այս մեկը մի բանի նման չէ, կանայք են այնտեղ, Պաբլոն, Ingles֊ը։ Ingles֊ին կարելի է չհաշվել, նա օտարական է ու հրաման է կատարում։ Բոլորը մասնակցելու են այս կռվին, և ես իրավունք չունեմ ինչ֊որ նամակի պատճառով գլուխս պրծացնելու այս փորձությունից։ Ես պետք է արագ տեղ հասցնեմ այս ծրարը և շտապ վերադառնամ, որպեսզի հասնեմ կռվին։ Ամոթ է, որ ինչ֊որ նամակի պատճառով ես ետ մնամ։ Ուրեմն պարզ է, վերադառնալու եմ։ Բայցի այդ, հանկարծ մտածեց նա, հաճելի էլ է, ֆաշիստ ենք սպանելու։ Ինչքա՜ն ժամանակ է արդեն, որ ոչ մեկին չենք սպանել։ Ա՜յ օր է լինելու վաղը։ Իսկական օր։ Թող շուտ գա այդ օրը, ես էլ բարով հասցնեմ սա ու վերադառնամ։
 +
 +
Այդ պահին, երբ որոճի միջով քայլում էր զառիթափն ի վեր դեպի հանրապետականների գծերը, ոտքերի առաջից, խավարի մեջ մի կաքավ թևերն ուժգին թափահարեց ու թռավ։ Վախից շունչը կտրվեց։ Հանկարծակիի եկա, դրանից էր, մտածեց նա։ Ո՞նց են այդպես արագ թափահարում թևերը։ Երևի թուխս է նստել։ Հավանաբար ոտս շատ մոտիկ դրեցի։ Եթե պատերազմ չլիներ, հիմա թաշկինակս կկապեի այս թփին և ցերեկով կգայի֊կգտնեի այս բույնը, ձվերը կտանեի թխսկան հավի տակ կդնեի ու փոքրիկ կաքավներ կունենայի իմ հավանոցում և կպահեի, կմեծացնեի, կդարձնեի որսախայծեր։ Աչքերը չէի հանի։ Բայց որ չհանեմ, կթռչեն֊կգնան։ Կարող է։ Ուրեմն պետք է հանել աչքերը։
 +
 +
Բայց ո՞նց կհանես քո մեծացրած կենդանու աչքերը։ Կարելի է թևերը կտրել կամ էլ ոտից կապ գցել։ Պատերազմ չլիներ, Էլադիոյի հետ կգնայի ֆաշիստների պահակակետի մոտի գետակն ու խեցգետին կբռնեի։ Մի անգամ այդ գետակում չորս դյուժին խեցգետին բռնեցինք մեկ օրվա մեջ։ Եթե այս կռվից հետո Սիեռա դե Գրեդոս քաշվենք, լավ կլինի, այնտեղ հրաշալի գետակներ կան, մեջը լիքը կարմրախայտ ու խեցգետին։ Լավ կլիներ, եթե գնայինք, մտածեց նա։ Ամռանն ու աշնանը լավ կյանք կարելի է անել Գրեդոսում, բայց ձմեռը սարսափելի ցուրտ է։ Գուցե մինչև ձմեռ հաղթենք ու վերջացնենք այս պատերազմը։ Ի՞նչ կասես։
 +
 +
Եթե մեր հայրը հանրապետական չլիներ, հիմա Էլադիոն էլ, ես էլ ֆաշիստական զինվորներ կլինեինք, իսկ ֆաշիստական զինվորի համար ոչ մի խնդիր գոյություն չունի։ Կատարիր հրամանը, մեռա՞ր, մեռար, չմեռա՞ր՝ կապրես, մի խոսքով՝ ինչ֊որ լինելու է, կլինի։ Իշխանություններին հնազանդ ապրելն ավելի հեշտ է, քան նրանց դեմ պայքարելը։
 +
 +
Բայց այս պարտիզանությունը շատ պատասխանատու բան է։ Եթե անհանգիստ մտքի տեր մարդ  ես, անընդհատ մտատանջվում ես։ Էլադիոն ավելի շատ է միտք անում, քան ես։ Նա շատ է մտահոգվում։ Ես հավատում եմ մեր գործի ճշտությանը, դրա համար էլ չեմ մտատանջվում։ Բայց շատ պատասխանատու գործ է մեր արածը։
 +
 +
Ինձ թվում է, որ մենք շատ դժվար ժամանակ ենք ծնվել, մտածեց նա։ Ինձ թվում է, առաջ ավելի հեշտ է եղել։ Մենք դժվարություններին դիմանում ենք, որովհետև հենց սկզբից էլ դա է եղե մեր կյանքը։ Ով դրան սովոր չէ, նա այստեղ անելիք չունի։ Դժվար ժամանակ է, որովհետև պետք է ինքներս որոշում ընդունենք։ Երբ ֆաշիստները մեզ վրա հարձակվեցին, ամեն ինչ որոշվեց֊վերջացավ։ Մենք կռվում ենք, որպեսզի ապրենք։ Ես ուզում եմ ապրել, որպեսզի կարողանամ թաշկինակս կապել այն թփին և ցերեկով գալ, հանել ձվերը, դնել թխսկան հավի տակ ու կաքավի ձագեր ունենալ մեր բակում։ Սա է ընդամենը իմ ուզածը։ Այսպիսի փոքրիկ ու հասարակ մի բան։
 +
 +
Բայց դու ոչ քո տունն ունես ոչ էլ քո անտուն բակը, մտածեց նա։ Դու ընտանիք էլ չունես, քո ունեցածը այդ մի եղբայրդ է, որը վաղը կգնա կռվի, մեկ էլ քամին է, արևը և դատարկ փորդ։ Քամին հիմա համարյա չի խաղում, մտածեց նա, իսկ արևը մայր է մտել։ Գրպանումդ չորս նռնակ ունես, մտածեց նա, բայց դրանք էլ գցելու համար են միայն։ Կարաբին ունես ուսիցդ կախած, դա էլ փամփուշտներ արձակելու համար է։ Գրպանումդ նամակ կա, պիտի հանձնես։ Մեջդ լիքը կղանք է, դա էլ հողին պահ կտաս, քմծիծաղեց մթության մեջ։ Հետն էլ կարող ես մեզդ։ Դու միայն տալ կարող ես։ Դո՛ւ, փիլիսոփա։ Դո՛ւ, դժբա՛խտ մարդ, ասաց ինքն իրեն ու նորից քմծիծաղեց։
 +
 +
Բայց հակառակ այդ բոլոր ազնիվ մտորումներին, թեթևացած լինելու զգացողությունը մնում էր, այն, որ ունենում էր գյուղում, երբ առավոտյան, ֆիեստայից առաջ, լսում էր թափվող անձրևի ձայնը։ Դիմացը, սարի կատարին, հանրապետական զորքերի դիրքերն էին․ նա գիտեր, որ այդտեղ իրեն ձայն կտան։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունհինգերորդ==
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը մտավ ննջապարկը և պառկեց դեռևս քնած Մարիայի կողքին։ Պառկեց կողքի վրա, թիկունքով՝ աղջկան, զգաց, թե ինչպես մարմնի ողջ երկարությամբ հպվել են իրար, հիմա դա ոնց որ ծաղր լիներ։ Կատաղությունից ուտում էր իրեն։ Դու այդ ի՞նչ արեցիր, դո՛ւ։ Այո՛, դո՛ւ։ Չէ՞ որ առաջին իսկ հանդիպման ժամանակ դու ինքդ ասացիր, որ հենց այն պահին, երբ նա սիրալիրություն ցույց կտա, իմացիր, որ դավաճանությունը պատրաստ է։ Անիծյալ ապուշ։ Երիցս անիծյալ ապուշ։ Լա՛վ, վերջացրո՛ւ։ Հիմա դրա ժամանակը չէ։
 +
 +
Կարո՞ղ է թաքցրած լինել կամ գցած լինի մի կողմի վրա։ Հազիվ թե։ Եթե գցած էլ լինի, այս մթանը ո՞նց կգտնես։ Հետը տարած կլինի։ Պայթուցիկ էլ է վերցրել։ Ա՜խ, դու կեղտո՛տ, ստո՛ր, հարբեցող դավաճա՛ն։ Կղա՛նք։ Գնո՞ւմ էիր, գնայիր, էլ պայթուցիչն ու դետոնատորներն ո՞ւր ես տանում։ Ես ինչո՞ւ այդպես հիմարացա ոը թողեցի դրանք այդ անիծյալ կնոջ մոտ։ Խորամա՛նկ, դավաճա՛ն պոռնկորդի։ Կետո՛տ cabron:
 +
 +
Վերջացրո՛ւ, հանգստացի՛ր, ասաց ինքն իրեն։ Այս գործն առանց ռիսկի չէր լինի։ Դե հիմա խաբվել ես։ Այն էլ ո՜նց, չորս ոտով ես ընկել։ Լա՛վ, գլուխդ մի՛ կորցրու, կատաղությունդ մի կողմ դիր, բավական է ողբաս ու քեզ պատերով տաս։ Գնացին իրերդ։ Գնացին ու վերջ։ Գրողի ծոցը գնար այդ կեղտոտ խոզը։ Հիմա մտածիր, թե ոնց ես սրա տակից դուրս գալու։ Դուրս պիտի գաս, ոնց ուզում ես արա, բայց կամուրջը պիտի պայթեցնես, թեկուզ ինքդ կանգնես տակը․․․ Մի հիմարություն էլ դա, վերջացրո՛ւ։ Արի պապիցդ խորհուրդ հարցրու։
 +
 +
Տո իմ պապին էլ, տո այս դավաճան անիծյալ երկիրն էլ, այդ կեղտոտ իսպանացիներին էլ, այս կողմիններին էլ, այն կողմիններին էլ, տո բոլորին էլ։ Լարգոյին էլ, Պրիետոյին էլ, Անսելմոյին էլ, Միախային էլ, Ռոխոյին էլ, բոլորին։ Առանձին֊առանձին և բոլորին միասին։ Դավաճանությամբ լցված այս ամբողջ երկրին։ Դրանց եսապաշտության, ինքնահավանության, ինքնագոհության, դավաճանության։ Անիծվեն դրանք։ Ո՞ւր ենք դրանց համար մեռնում։ Մեռնելուց առաջ ես դրանց։ Մեռնելուց հետո էլ։ Սատկեն դրանք, գրողի ծոցը գնան։ Ես քո Պաբլոյի։ Դրանք բոլորն էլ Պաբլո են։ Ո՜վ աստված, գթա՛ իսպանացի ժողովրդին։ Այս երկրի բոլոր առաջնորդներն էլ թքած են ունեցել նրա վրա։ Երկու հազար տարվա ընթացքում միայն մի լավ մարդ է եղել՝ Պաբլո Իգլեսիասը, բոլոր մնացածները թքել են ժողովրդի վրա։ Ի՞նչ իմանաս, թե նա ինչպես կպահեր իրեն այս պատերազմում։ Հիշում եմ, մի ժամանակ Լարգոն ինձ կարգին մարդ էր թվում։ Դուրուտին էլ լավ մարդ էր, և հենց իր մարդիկ էլ սպանեցին նրան Պուենտե֊դե֊լոս֊Ֆրանկեսեսում։ Սպանեցին, որովհետև նրանց հարձակման էր տանում։ Սպանեցին անկարգապահության փառավոր կարգապահությամբ։ Վախկոտ խոզեր։ Գրողի ծոցը բոլորն էլ։ Այդ Պաբլոն էլ, որ պայթուցիչս ու դետոնատորներս առավ ու ծլկեց։ Դժոխքի խորխորատը ծլկեր։ Ո՛չ։ Նա մե՛զ այնտեղ ուղարկեց։ Նրանք բոլորն էլ, Կորտեսից, Մենենդես դե Ավիլայից մինչև Միախա, մեզ են այնտեղ ուղարկել։ Հիշիր, թե ինչ արեց Միախան Կլեբերին։ Այդ եսապաշտ ճաղատ խոզը։ Այդ ձվանման գլխով բութ պոռնկորդին։ Ես այդ խելագար, եսապաշտ, դավաճան խոզերի, որ միշտ եղել են Իսպանիայի կառավարության ու բանակի գլուխը։ Ես դրանց բոլորի, բացի ժողովրդից։
 +
 +
Եվ ինչքան շարունակեց, այնքան չափազանցությունների մեջ ընկավ ու արդեն առանց տարբերակման և անիրավացիորեն ներկեց բոլորին և հետզհետե համոզվեց, որ ինքը ճիշտ չէ, և կատաղությունն սկսեց իջնել։ Եթե այդ բոլորը ճիշտ են, դու ինչո՞ւ ես այստեղ։ Ճիշտ չեն, և ինքդ էլ գիտես։ Նայիր ինչքան լավ մարդիկ կան։ Ինչքան հիանալի մարդիկ։ Նա հիմա ցավում է, որ անարդար էր գտնվել։ Անարդար լինելը նա նույնքան էր ատում, ինչքան դաժանությունը, կատաղությունն էր կուրացրել նրան, բայց զայրույթն սկսել էր աստիճանաբար հանգչել, կարմիր, սև կուրացնող, սպանող զայրույթն հիմա բոլորովին չքացել էր արդեն, հանգիստ էր, ուղեղում խաղաղ դատարկություն էր, այնպիսի մի պայծառություն, դատողության սառնություն, որպիսին լինում է սեռական հարաբերություն ունենալուց հետո մի կնոջ հետ, որին չես սիրում։
 +
 +
― Եվ դու, դու, խեղճ նապաստակ, ― ասաց ու կռացավ Մարիայի վրա, որը քնի մեջ ժպտաց ու սեղմվեց իրեն։ ― Եթե մի քիչ առաջ փորձեիր հետս խոսել, կխփեի քեզ։ Ինչպիսի անասուններ ենք տղամարդիկս, մեր կատաղության պահին։
 +
 +
Նա հիմա սեղմվել էր աղջկան, գրկել, կզակը դրել ուսին, և այդպես պառկած որոշում էր, թե առավոտյան ինչ պիտի անի և ինչպես պիտի անի։
 +
 +
Այնքան էլ վատ չէ, մտածեց նա։ Իսկապես որ այնքան էլ վատ չէ։ Չգիտեմ սրանից առաջ որևէ մեկն այդպիսի բան արդյոք արե՞լ է։ Բայց մեզնից հետո կլինեն մարդիկ, որոնք այսպիսի հանգամանքներում մեզ նման կվարվեն։ Եթե մենք անենք, նրանք էլ մեր արածն իմանան։ Այո, եթե իմանան։ Եթե ստիպված չլինեն գլուխ կոտրելու, թե ինչպես ենք արել։ Շատ քիչ ենք, բայց կարիք չկա անհանգստանալու։ Այսքանով էլ կպայթեցնեմ կամուրջը։ Աստված իմ, ինչ լավ եղավ, որ զայրույթս իջավ։ Ոնց որ բքի մեջ ընկած լինեի, չէի կարողանում շնչել։ Դա էլ է անթույլատրելի շքեղություն։
 +
 +
― Ամեն ինչ հաշված, որոշված է, guapa, ― փսփսաց Մարիայի ուսին։ ― Այդ բոլորը քո կողքով անցան։ Դու ոչինչ չիմացար։ Մենք կսպանվենք, բայց կամուրջը կպայթեցնենք։ Դու դրա մասին անհանգստանալու առիթ չունեցար։ Բայց որպես հարսանեկան նվեր դա այնքան էլ բանի նման չէ։ Ասում են ամենաթանկ բանը գիշերվա խոր քունն է։ Դու այս գիշեր խոր քնել էիր։ Գուցե քունդ որպես ամուսնական մատանի՞ անցկացնես մատիդ։ Քնի՛ր, guapa։ Անո՜ւշ քնիր, սիրելի՛ս։ Ես քեզ չեմ զարթնեցնի։ Հիմա այդքանը կարող եմ անել քեզ համար։
 +
 +
Նա պառկել էր, թեթև գրկել աղջկան, զգում էր նրա շնչառությունը, զգում էր նրա սրտի բաբախյունը և հետևում էր թևին կապված ժամացույցի սլաքի պտույտին։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունվեցերորդ==
 +
 +
Անդրեսը մոտեցավ հանրապետականների դիրքերին ու ձայն տվեց։ Ավելի ճիշտ, պառկեց եռաշար փշալարերի տակ պատի նման իջնող ժայռի ստորոտին և գոռաց։ Մթության մեջ նա հեշտությամբ կարող էր անցնել այս դիրքի կողքով և մինչև իրեն ձայն տային, գնար հանրապետականների հսկողության տակ եղող հողերով, որովհետև պաշտպանական համատարած գիծ գոյություն չուներ։ Բայց մտածեց, որ այսպես ավելի ապահով ու ավելի պարզ կլինի։
 +
 +
― Salud, ― գոռաց։ ― Salud, milicianos!<ref>Ողջույն զինվորներ (իսպ․)։</ref>
 +
 +
Հրացանի փակաղակի շխկոց լսեց։ Հետո հողաթմբի հեռավոր ծայրից հրացանով կրակեցին։ Խլացուցիչ ճայթուն լսվեց, և դեղին մի գիծ վերևից ներքև ճեղքեց մթությունը։ Փակաղակի շխկոցի վրա Անդրեսը երեսնիվայր պառկեց ու գլուխը կոխեց հողի մեջ։
 +
 +
― Մի՛ կրակեք, ընկերներ, ― գոռաց Անդրեսը։ ― Մի՛ կրակեք։ Ես ձեզ մոտ եմ եկել։
 +
 +
― Քանի՞ հոգի եք, ― գոռաց մեկը հողաթմբի ետևից։
 +
 +
― Մեկ։ Ես։ Մենակ։
 +
 +
― Դու ո՞վ ես։
 +
 +
― Անդրես Լոպեսը, Վիլլակոնեխոսից։ Պաբլոյի խմբից։ Նամակ եմ բերել։
 +
 +
― Հրացանդ ու փամփուշտներդ հետդ ե՞ն։
 +
 +
― Այո, բարեկամ։
 +
 +
― Առանց հրացանի ու փամփուշտների ոչ ոքի չենք ընդունում այստեղ, ― ասաց ձայնը։ ― Եվ պիտի երեք հոգուց ավելի չլինեն։
 +
 +
― Ես մենակ եմ, ― գոռաց Անդրեսը։ ― Շատ կարևոր գործ է։ Թողեք ներս գամ։
 +
 +
Լսեց, որ հողաթմբի ետևում խոսում են, բայց թե ինչ, չէր սլվում։ Հետո նույն ձայնը նորից գոռաց․
 +
 +
― Քանի՞ հոգի եք։
 +
 +
― Մեկ։ Ես։ Մենակ։ Աստծու սիրույն։
 +
 +
Հողաթմբի ետևում նորից էին խոսում։ Հետո ձայնը ասաց․
 +
 +
― Լսի՛ր, ֆաշիստ։
 +
 +
― Ես ֆաշիստ չեմ, ― գոռաց Անդրեսը։ ― Ես guerrillero եմ, Պաբլոյի խմբից։ Նամակ եմ բերել, գլխավոր շտաբին։
 +
 +
― Խելագար է, ― լսվեց վերևից։ ― Մի նռնակ գցիր֊վերջացրո՛ւ։
 +
 +
― Լսի՛ր, ― ասաց Անդրեսը։ ― Ես մենակ եմ։ Միայն ու միայն ես եմ։ Թե մենակ չեմ, սուրբ մասունքի ըսենցն ու ընենցը։ Դե թողեք ներս գամ։
 +
 +
― Բարեպաշտ քրիստոնյա է երևում, ― ասաց մեկն ու ծիծաղեց։
 +
 +
― Ամենից լավն այն է, որ մի նռնակ գցենք ու վերջացնենք, ― ասաց մեկ ուրիշը։
 +
 +
― Ո՛չ, ― ասաց Անդրեսը։ ― Դա շատ մեծ սխալ կլինի։ Սա կարևոր գործ է։ Թողեք ներս գամ։
 +
 +
Այ սրա համար էր, որ չէր սիրում ռազմաճակատային գիծն անցնել֊դառնալը։ Երբեմն համեմատաբար հաջող էր լինում։ Բայց լավ՝ երբեք չի եղել։
 +
 +
― Մենա՞կ ես, ― նորից լսվեց վերևից եկող ձայնը։
 +
 +
― Me cago en la leche,<ref>Իսպաներեն հայհոյանք։</ref> ― Քանի՞ ամգամ ասեմ։ Մենակ եմ։
 +
 +
― Եթե մենակ ես, կանգնիր ու հրացանդ պահիր գլխիդ վերևը։
 +
 +
Անդրեսը կանգնեց ու կարաբինը երկու ձեռքով պահեց գլխավերևում։
 +
 +
― Հիմա անցիր փշալարերը։ Maquina֊ն վրադ ենք պահել, ― ասաց ձայնը։
 +
 +
Անդրեսը մոտեցել էր փշալարերի առաջին գծին։
 +
 +
― Ձեռքերս այսպես պահած չեմ կարող անցնել փշալարերից, ― գոռաց Անդրեսը։
 +
 +
― Չիջեցնես, ― հրամայեց ձայնը։
 +
 +
― Փշալարին եմ առել, ― գոռաց Անդրեսը։
 +
 +
― Մի նռնակ գցենք վերջանա, ― ասաց մի ձայն։
 +
 +
― Հրացանը թող ուսին գցի, ― ասաց մի ուրիշ ձայն։ ― Ձեռքերն այդպես պահած ո՞նց կարող է անցնել փշալարերից։ Մի քիչ մտածիր։
 +
 +
― Բոլոր ֆաշիստներն էլ նույնն են, ― ասաց մի ուրիշ ձայն։ ― Մեկը չվերջացրած մյուս պայմանն են դնում։
 +
 +
― Լսե՛ք, ― գոռաց Անդրեսը։ ― Ես ֆաշիստ չեմ, guerrillero եմ, Պաբլոյի խմբից։ Մենք ավելի շատ ենք ֆաշիստ կոտորել, քան տիֆը։
 +
 +
― Երբեք չեմ լսել այդ Պաբլոյի խմբի մասին, ― ասաց մի տղամարդ, որը հավանաբար պահակակետի հրամանատարն էր։ ― Ո՛չ Պետրոսի, ո՛չ Պողոսի, ո՛չ էլ ուրիշ առաքյալների ու սրբերի։ Կամ նրանց խմբերի։ Հրացանդ գցիր ուսիդ ու ձեռքերով ազատ գործիր։
 +
 +
― Քանի դեռ maquina֊յից կրակ չենք բացել, ― գոռաց մեկ ուրիշը։
 +
 +
― Que poco amables sois, ― ասաց Անդրեսը։ ― Շատ սիրալիր չեք։
 +
 +
Փշալարերի արանքով սկսեց առաջ շարժվել։
 +
 +
― Սիրալի՞ր, ― գոռաց մեկը։ ― Լսի՛ր, բարեկա՛մ, մենք պատերազմի մեջ ենք։
 +
 +
― Երևում է, ― ասաց Անդրեսը։
 +
 +
― Ի՞նչ է ասում։
 +
 +
Անդրեսը նորից փակաղակի շխկոց լսեց։
 +
 +
― Ոչինչ, ― գոռաց նա։ ― Բան չեմ ասում։ Չկրակեք, թողեք անցնեմ այս ինչն արած փշալարով։
 +
 +
― Չփորձես հայհոյել մեր փշալարին, ― գոռաց մեկը։ ― Թե չէ նռնակը կգա գլխիդ։
 +
 +
― Quiero decir, que buena alambrada,<ref>Ուզում եմ ասել՝ ի՜նչ գեղեցիկ փշալար է (իսպ․):</ref> ― գոռաց Անդրեսը։― Ի՜նչ գեղեցիկ փշալար է։ Ոնց որ տեր աստվածն արտաքնոցում։ Ի՜նչ սիրուն փշալար է։ Մի րոպե էլ համբերեք, արդեն հասնում եմ, եղբայրներ։
 +
 +
― Շպրտենք նռնակը, ― ասաց մեկի ձայնը։ ― Դրանից խելացի բան չկա, լսե՛ք ինձ։
 +
 +
― Եղբայրնե՛ր, ― ասաց Անդրեսը։ Նա քրտնքի մեջ կորել էր, գիտեր, որ այդ խորհուրդը տվողը կարող է ուզածդ պահին ինքը գցել նռնակը։ ― Ախր ես ո՞վ եմ, ես ոչ մի արժեք չունեմ։
 +
 +
― Հավատում եմ, ― ասաց նռնակ առաջարկողը։
 +
 +
― Իրավացի ես, ― ասաց Անդրեսը։ Նա զգուշությամբ անցնում էր փշալարերի երկրորդ գիծը և արդեն գրեթե հողաթմբի կողքին էր։ ― Ես ոչ մի արժեք չունեմ։ Բայց այս գործը շատ կարևոր է։ Muy, muy serio.<ref>Շատ, շատ կարևոր (իսպ․)։</ref>
 +
 +
― Ազատությունից ավելի կարևոր բան չկա, ― գոռաց նռնակ առաջարկողը։ ― Ի՞նչ է, կա՞ ազատությունից ավելի կարևոր բան, ― հարցրեց մարտահրավերի կոչով։
 +
 +
― Չկա, բարեկամ, ― ասաց Անդրեսը թեթևացած։ Նա հասկացավ, որ կանգնած է խելագարների դիմաց՝ սև֊կարմիր վզկապավորների։ ― Viva la Libertad!<ref>Կեցցե ազատությունը (իսպ․)։</ref>
 +
 +
― Viva la F.A. I.<ref>Իբերիայի անարխիստների ֆեդեդացիա։</ref> Viva la C. N. T, <ref>Աշխատամքի ազգային կոնֆեդերացիա։</ref> ― գոռացին հողաթմբի ետևից։ ― Viva el anarco-sindicalismo և ազատությունը։
 +
 +
― Viva nostros, ― գոռաց Անդրեսը։ ― Կեցցենք մենք։
 +
 +
― Մերոնցից է, ― ասաց նռնակ առաջարկողը։ ― Իսկ ես քիչ էր մնում սպանեի սրանով։
 +
 +
Նա նայեց ձեռքի նռնակին, հետո, խորապես զգացված՝ հողաթումբն անցնող Անդրեսին։ Թևերը բացեց, փաթաթվեց Անդրեսին, համբուրեց այտերը, նռնակը տակավին ձեռքին էր և հիմա արդեն հանգչում էր Անդրեսի ուսին։
 +
 +
― Ես շատ գոհ եմ, որ ոչ մի բան չպատահեց, եղբայր, ― ասաց նա։ ― Շատ գոհ եմ։
 +
 +
― Որտե՞ղ է սպան, ― հարցրեց Անդրեսը։
 +
 +
― Ես եմ հրամանատարը, ― ասաց մարդը։ ― Տո՛ւր տեսնեմ թղթերդ։
 +
 +
Գնաց բլինդաժ և սկսեց մոմի լույսի տակ ստուգել փաստաթղթերը։
 +
 +
Առաջինը Հանրապետության դրոշի գույնի մետաքսով պատված երկծալ մի վկայական էր, կենտրոնում՝ ՌՀԾ֊ի կնիքը։ Հետո մի Salvoconducto էր, անցագիր, որի մեջ գրված էին անունը, տարիքը, հասակի բարձրությունը, ծննդյան վայրը և տրված հանձնարարությունը։ Այս թուղթը տվել էր Ռոբերտ Ջորդանը, գրել էր իր նոթատետրից պոկված թերթիկի վրա և ՌՀԾ֊ի կնիքով հաստատել։ Սրանց հետ էր նաև Գոլցին ուղղված զեկուցագիրը, չորս թերթիկից բաղկացած, որոնք իրար հետ թելով կապված ու ՌՀԾ֊ի մետաղյա կնիքով մոմով կնքված էին։
 +
 +
― Ծանոթ եմ սրանց, ― ասաց պահակակետի հրամանատարը և վերադարձրեց մետաքսի կտորը։ ― Սա բոլորիդ մոտ էլ կա։ ― Բայց ոչ մի արժեք չունի, եթե այ, հիմա ինձ չասես։ ― Նա վերցրեց Salvoconducto֊ն և նորից սկսեց կարդալ։ ― Որտե՞ղ ես ծնվել։
 +
 +
― Վիլլակոնեխոսում, ― ասաց Անդրեսը։
 +
 +
― Ի՞նչ է աճում այնտեղ։
 +
 +
― Սեխ, ― ասաց Անդրեսը։ ― Ամեն մարդ էլ գիտի դա։
 +
 +
― Ո՞ւմ ես ճանաչում։
 +
 +
― Ինչո՞ւ։ Դո՞ւ էլ ես այնտեղից։
 +
 +
― Ոչ։ Բայց եղել եմ։ Ես Արանխուեսից եմ։
 +
 +
― Հարցրու ում մասին ուզում ես։
 +
 +
― Նկարագրիր Խոսե Ռինկոնին։
 +
 +
― Նա՞, որ գինետուն ունի։
 +
 +
― Հենց նա։
 +
 +
― Գլուխն ածիլված, փորը՝ մեծ, մի աչքն էլ խումար։
 +
 +
― Հիմա արդեն սա արժեք ունի, իսկական է, ― ասաց ու վերադարձրեց վկայականը։ ― Բայց ի՞նչ ես անում այնտեղ, նրանց կողմը։
 +
 +
― Հայրս նախքան պատերազմը ընտանիքը փոխադրեց Վիլլակաստին, ― ասաց Անդրեսը։ ― Լեռների մյուս երեսը դաշտավայր է։ Այնտեղ էինք, երբ պատերազմն սկսվեց։ Պատերազմի սկզբից Պաբլոյի խմբում եմ։ Բայց հիմա շատ եմ շտապում, բարեկամ, այս նամակը պետք է տեղ հասցնեմ։
 +
 +
― Իսկ ի՞նչ է կատարվում այնտեղ, ֆաշիստների տերիտորիայում, ― հարցրեց պահակակետի հրամանատարը։ Նա չէր շտապում։
 +
 +
― Լավ քրտնեցինք այսօր։ Ամբողջ օրը փոշին բռնել էր երկինքը։ Այսօր Սորդոյի խմբին ոչնչացրին ֆաշիստները։
 +
 +
― Սորդոն ո՞վ է, ― հարցրեց մյուսը կասկածանքով։
 +
 +
― Մեր սարերի ամենալավ խմբերից մեկի առաջնորդը։
 +
 +
― Ճիշտն այն կլիներ, որ դուք բոլորդ էլ գայիք ու հանրապետական բանակում ծառայեիք, ― ասաց սպան։ ― Ո՞ւմ է պետք այդ հիմար պարտիզանությունը։ Բոլորդ էլ պետք է գաք ու սովորեք ենթարկվել զինվորական կարգապահության։ Իսկ եթե պարտիզանների կարիք լինի, ինքներս կուղարկենք։
 +
 +
Անդրեսը գերագույն համբերությամբ օժտված մարդ էր։ Նա հանգիստ անցել էր փշալարերը։ Այս ստուգումները նույնպես չէին վրդովեցրել նրան։ Նա գտնում էր, որ շատ բնական է, եթե այս մարդը չի հասկանում, թե իրենք ինչ են անում ու հիմար֊հիմար դուրս է տալիս։ Անսպասելի ոչինչ չկար նաև այս դանդաղկոտության մեջ, բայց հիմա նա շտապում էր, պետք է տեղ հասներ։
 +
 +
― Լսիր, compadre, ― ասաց նա։ ― Երևի դու իրավացի ես։ Ես այս նամակը պետք է հասցնեմ 35֊րդ դիվիզիայի հրամանատարին, լուսաբացին գեներալն այս սարերում հարձակում է սկսելու, արդեն ուշ գիշեր է, ես պետք է գնամ։
 +
 +
― Ի՞նչ հարձակում։ Դու որտեղի՞ց գիտես հարձակման մասին։
 +
 +
― Ես ոչ մի բան չգիտեմ։ Ես հիմա պետք է Նավասեռադա գնամ։ Տար ինձ ձեր հրամանատարի մոտ, որպեսզի փոխադրական տա։ Մեկնումեկին ուղարկիր հետս, միայն թե շուտ, չի կարելի ուշացնել։
 +
 +
― Այս ամենը ինձ ինչ֊որ կասկածելի է թվում, ― ասաց նա։ ― Ավելի լավ էր քեզ խփեինք փշալարերի մոտ։
 +
 +
― Բայց չէ՞ որ թղթերս տեսար, ընկե՛ր, ես քեզ բացատրեցի, չէ՞, ինչ հանձնարարությամբ եմ գնում, ― համբերատարությամբ ասաց Անդրեսը։
 +
 +
― Թղթերը կարելի է սարքել, ― ասաց սպան։ ― Այդպիսի հանձնարարություն ուզածդ ֆաշիստն էլ կարող է հնարել։ Ես կտանեմ քեզ հրամանատարի մոտ։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Անդրեսը։ ― Դու տար։ Բայց արագ գնանք։
 +
 +
 +
― Լսի՛ր, Սանչես։ Կմնաս իմ փոխարեն, ― ասաց սպան։ ― Դու գիտես ինչը ոնց անես։ Ես այս այսպես կոչված ընկերոջը տանում եմ հրամանատարի մոտ։
 +
 +
Բարձունքից դենն ընկած խրամատով նրանք առաջ շարժվեցին մթության մեջ, մացառների միջից Անդրեսի քթին խփեց բարձունքի պաշտպանների աջ ու ձախ սփռված կեղտի հոտը։ Այդ մարդիկ նրան դուր չէին եկել, վտանգավոր երեխաների էին նման՝ կեղտոտ, անկարգ, ազնիվ, անուշ, հիմար և տգետ, ու միշտ վտանգավոր, որովհետև զինված են։ Ինքը՝ Անդրեսը, քաղաքականության հետ գործ չուներ, նա Հանրապետության կողմն էր, այդքան։ Շատ էր լսել նրանց, և շատ հաճախ էին այդ խոսքերը նրան գեղեցիկ թվացել, բայց այդ մարդիկ նրան դուր չէին եկել։ Ի՞նչ ազատության մասին է խոսքը, երբ մարդն ինքն իր կեղտը չի ծածկում։ Կատվից էլ ազատ կենդանի՞։ Միշտ էլ կեղտը ծածկում է։ Ամենամեծ անարխիստը կատուն է։ Մինչև կատվից այդ բանը չսովորեն, ես դրանց չեմ կարող հարգել։
 +
 +
Առջևից գնացող սպան հանկարծ կանգ առավ։
 +
 +
― Կարաբինդ դեռ մո՞տդ է, ― ասաց նա։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Անդրեսը։ ― Ի՞նչ է եղել։
 +
 +
― Ինձ տուր, ― ասաց սպան։ ― Կարող է խփես ինձ թիկունքից։
 +
 +
― Ինչո՞ւ, ― հարցրեց Անդրեսը։ ― Ինչո՞ւ խփեմ թիկունքից։
 +
 +
― Ո՞վ իմանա, ― ասաց սպան։ ― Ես ոչ մեկին չեմ վստահում։ Տո՛ւր կարաբինը։
 +
 +
Անդրեսը ուսից հանեց հրացանն ու տվեց։
 +
 +
― Եթե ուզում ես շալակել, ― ասաց նա։
 +
 +
― Այսպես ավելի լավ է, ― ասաց սպան։ ― Այսպես ավելի ապահով է։
 +
 +
Մթության մեջ սարալանջով գնացին ցած։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունյոթերորդ==
 +
 +
Հիմա Ռոբերտ Ջորդանը պառկել էր աղջկա հետ ու նայում էր թևի ժամացույցի պտտվող սլաքին։ Ժամանակը դանդաղ էր առաջ գնում, համարյա աննկատ, որովհետև ժամացույցը շատ փոքր էր ու վայրկյանացույց սլաքը չէր երևում։ Սակայն, երբ ուշադիր հետևեց րոպեացույց սլաքին, տեսավ, որ կենտրոնանալու դեպքում կարելի է նկատել շարժումը։ Աղջկա գլուխն իր ծնոտի տակն էր, երբ շրջվեց, որպեսզի ժամացույցին նայի, այտերի վրա զգաց շոյանքը նրա կարճ մազերի, որոնք այնպես փափուկ էին, կենդանի, մետաքսյա, ինչպես կզաքիսի մուշտակը, որը ցից֊ցից էր լինում, երբ թակարդից գազանիկին հանում են և մի ձեռքով ամուր բռնած՝ մյուսով սկսում ես փաղաքշել։ Երբ Մարիայի մազերը քսվեցին այտերին, կոկորդը սեղմվեց, իսկ երբ թևերով փաթաթվեց ու ամուր գրկեց աղջկան, զգաց տանջող մի ցավ, որը տարածվեց ամբողջ մարմնով մեկ։ Գլուխն իջեցրեց և աչքերը հառեց ժամացույցի թվահարթակի ձախ կողմում դանդաղ շարժվող ֆոսֆորափայլ սլաքին։ Նա հիմա տեսնում էր սլաքի շարժումը և ավելի ամուր էր գրկել աղջկան, ասես դանդաղեցնելու համար այդ շարժումը։ Չէր ուզում արթնացնել նրան, բայց և չէր կարող ձեռք տալ հիմա, վերջին անգամ, և շրթունքները հպեց աղջկա ծոծրակին, ականջին՝ ըմբոշխնելով մաշկի ողորկության և մազերի փափկության զգացողությունը։ Նայեց թվահարթակի վրա շարժվող սլաքին և ավելի ամուր գրկեց Մարիային ու լեզվի ծայրը այտի վրայով տարավ դեպի ականջի բլթակը, հետո ավելի վեր՝ ականջախեցու հրաշալի գալարներով մինչև վերին կարծր ու անուշ եզրակը։ Լեզուն դողում էր։ Նա զգաց, որ այդ դողը ցավագնորեն տարածվում է իր ամբողջ էության մեջ, տեսավ, որ րոպեացույց սլաքը վերին կետին է մոտենում։ Շրջեց դեռևս քնած աղջկա գլուխը և շրթունքները հպեց նրա շրթունքներին։ Չէր համբուրում, թեթևակի հպել էր շուրթերը նրա փակ շուրթերին և զգում էր նրանց նուրբ շոյանքը։ Ամբողջ մարմնով շրջվեց աղջկա կողմը, և զգաց նրա երկար, թեթև, նուրբ մարմնի դողը, և աղջիկը քնի մեջ հառաչեց, հետո, դեռևս քնի մեջ, փաթաթվեց իրեն, հետո, արդեն արթուն, շրթունքներով սեղմվեց իր շուրթերին։
 +
 +
― Բայց չէ՞ որ ցավում է, ― ասաց նա։
 +
 +
― Չէ՛, չի ցավում, ― ասաց աղջիկը։
 +
 +
― Նապաստա՛կ։
 +
 +
― Չէ՛, էլ մի խոսիր։
 +
 +
― Նապաստա՛կս։
 +
 +
― Մի՛ խոսիր։ Մի՛։
 +
 +
Հետո նրանք եղան իրար հետ, ու թեև ժամացույցի սլաքը շարունակեց իր շարժումը, արդեն աննկատ, նրանք գիտեին, որ ինչ պատահի իրենցից մեկին, չի կարող չպատահել և մյուսին, որ սրանից ավելին չի լինի, որ սա է ամենը և սա է ընդմիշտ, որ սա այն է, ինչ եղել է և պետք է նորից լիներ ու այժմ լինում է։ Սա է, որից զրկվում էին, և հիմա վերստին իրենցն է։ Իրենցն է հիմա, եղել է առաջ, լինելու է միշտ, և այս պահին, և այս պահին, և այս պահին։ Ոհ, այս պահը, այս, միակ պահը, ամեն ինչից վեր պահը, և չկա այլ պահ քեզանից բացի, և այս պահը քո մարգարեն է։ Այժմ և միշտ։ Այո, այս պահը։ Միայն այս պահը, ոչ մի ուրիշ բան այս պահից բացի, և խնդրում եմ, մի՛ հարցրու, թե որտեղ ես դու, և որտեղ եմ ես, և որտեղ է մյուսը, կա միայն այս պահը այժմ և միշտ, և միշտ, և միշտ և միշտ, միայն և միշտ այս պահը, և ոչինչ սրանից բացի, այս պահից, այս բարձրացող, այս լողացող, այս հեռացող, այս պտտվող, այս հեռու ճախրող, միշտ հեռու, միշտ ու ավելի հեռու, և միշտ միասին, միասին, միասին, միասին, տակավին միասին, տակավին միասին, միասին ներքև, միասին քնքշաբար, միասին տենչավառ, միասին բարի, միասին երջանիկ, միասին բարօրության մեջ, միասին երազանքների մեջ, միասին երկրի վրա, արմունկների տակ սոճու կտրատված և խեժ ու գիշեր բուրող ճյուղեր, և պահն հիմա վերջնականապես իջել է երկիր, և արդեն բացվում է նոր օրվա առավոտը։ Այս մտքերն էին պտտվում ուղեղում, բայց նա բարձրաձայն միայն սա ասաց․
 +
 +
― Ո՛հ, Մարիա՛, սիրում եմ քեզ, շնորհակալ եմ։
 +
 +
― Մի՛ խոսիր։ Ավելի լավ է լռենք, ― ասաց Մարիան։
 +
 +
― Ո՛չ, պիտի խոսեմ, որովհետև սա շատ մեծ բան է։
 +
 +
― Ո՛չ։
 +
 +
― Նապաստակ․․․
 +
 +
Բայց աղջիկը սեղմվեց նրան ու շրջեց գլուխը, և Ռոբերտ Ջորդանը ցածրաձայն հարցրեց․
 +
 +
― Ցավո՞ւմ է, նապաստակ։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց նա։ ― Ես էլ եմ շնորհակալ, որ մի անգամ ևս La gloria<ref>Այստեղ՝ գերագույն երանություն (իսպ․)։</ref>֊յի մեջ եղա։
 +
 +
Հետո հանգիստ պառկեցին, կողք֊կողքի, ամբողջ մարմնով՝ ոտքերով, ազդրերով, կողերով, ուսերով, ամուր իրար սեղմված, Ռոբերտ Ջորդանը հիմա նորից նայեց ժամացույցին, և Մարիան ասաց․
 +
 +
― Մենք շատ բախտավոր ենք։
 +
 +
― Այո՛, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― շատ բախտավոր մարդիկ ենք։
 +
 +
― Արդեն ո՞ւշ է, պետք է վե՞ր կենանք։
 +
 +
― Այո՛, ― ասաց նա։ ― Շուտով պետք է շարժվենք։
 +
 +
― Դե՛, եթե վեր ենք կենալու, գնանք մի բան ուտենք։
 +
 +
― Լավ։
 +
 +
― Մի բան հարցնեմ։ Չե՞ս անհանգստանում։
 +
 +
― Ոչ։
 +
 +
― Ճի՞շտ ես ասում։
 +
 +
― Այո։ Հիմա արդեն չեմ անհանգստանում։
 +
 +
― Բայց երեկոյան անհանգստացած էիր։
 +
 +
― Եղավ այդպիսի մի պահ։
 +
 +
― Կարո՞ղ եմ քեզ օգնել։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց նա։ ― Դու արդեն օգնեցիր։
 +
 +
― Ա՞յն։ Դա ինձ համար էր։
 +
 +
― Դա երկուսիս համար էր, ― ասաց նա։ ― Այդ բանում մենակ չեն լինում։ Դե՛, նապաստակ, հագնվենք։
 +
 +
Բայց միտքը՝ իր լավագույն ընկերը, վերադարձել էր La Gloria֊յին։ La Gloria, ասաց աղջիկը։ Սա ոչ glori֊ն<ref>Փառք (անգլ․)։</ref> է, ոչ La Gloire֊ը,<ref>Փառք (ֆր․):</ref> որի մասին այդքան գրում ու խոսում են ֆրանսիացիք։ Սա այն է, ինչ կարող ես զգալ Cante Hondo֊ում ու Saeta<ref>Անգլիական ժողովրդական երգեր։</ref>֊ներում։ Անշուշտ նաև Գրեկոյի ու Սան֊Խուան դե լա Կրուսի մոտ, ինչպես և ուրիշների։ Ես միստիկ չեմ, բայց այդ բանը ժխտելը նույնպիսի տգիտություն է, ինչպես, ասենք, հեռախոսի գոյության ժխտումը, կամ այն, որ երկիրը պտտվում է արևի շուրջը, որ սրանից բացի ևս մոլորակներ կան։
 +
 +
Ինչքա՜ն քիչ բան գիտենք մենք։ Պիտի ուզեի դեռ երկար ապրել, և ոչ թե մեռնել այսօր, որովհետև այս չորս օրում ես կյանքի մասին շատ բան իմացա, կարծում եմ շատ ավելի, քան իմ անցած ամբողջ կյանքի ընթացքում։ Պիտի ուզեի մինչև խոր ծերություն ապրել և իսկապես ճանաչել կյանքը։ Տեսնես կարելի՞ է արդյոք սովորել ու սովորել, թե՞ կա մի սահման, որից այն կողմ մարդը չի կարող հասկանալ։ Ես կարծում էի շատ բան գիտեմ, բայց հիմա տեսնում եմ, որ բոլորովին էլ չգիտեմ։ Ա՜խ, եթե ժամանակ լիներ։
 +
 +
― Դու ինձ շատ բան սովորեցրիր, guapa, ― ասաց նա անգլերեն։
 +
 +
― Ի՞նչ ասացիր։
 +
 +
― Ես քեզանից շատ բան սովորեցի։
 +
 +
― Que va, ― ասաց աղջիկը, ― դու ես կրթություն ունեցողը։
 +
 +
Կրթություն, մտածեց նա։ Ի՞նչ կրթություն է իմ ունեցածը, ընդամենը տարրական գիտելիքներ։ Տարրական։ Ափսոս է, եթե այսօր մեռնեմ, որովհետև հիմա ինչ֊որ բան արդեն գիտեմ։ Եվ ինչ֊որ բան հիմա միայն սովորած լինելուդ պատճառն արդյո՞ք այն չէ, որ ժամանակի կարճության պատճառով գերզգայուն ես դարձել։ Ժամանակի կարճությունը ո՞րն է։ Նման բան գոյություն չունի։ Դու դա պետք է իմացած լինեիր։ Ամբողջ կյանքս ես այստեղ եմ այն օրվանից, երբ եկա այս սարերը։ Անսելմոն իմ ամենահին ընկերն է։ Ես նրան ավելի լավ եմ ճանաչում, քան Չարզին, քան Չաբին, քան Գիյին, քան Մայքին, իսկ նրանց ես ճանաչում եմ և լավ եմ ճանաչում։ Ագուստինը եղբայրս է, թեկուզ և կեղտոտ է բերանը, իսկ ես եղբայր չեմ ունեցել։ Մարիան իմ ճշմարիտ սերն է ու իմ կինը։ Ես երբեք ճշմարիտ սեր չեմ ունեցել։ Չեմ ունեցել և կին։ Նաև քույրս է, իսկ ես քույր չեմ ունեցել, դուստրս է, իսկ դուստր երբեք չեմ ունենա։ Ատելությամբ եմ լցվում, որ այսքան լավ բաներ թողնելու եմ ու հեռանալաու։
 +
 +
Պարանե ներբանով կոշիկները կապեց֊վերջացրեց։
 +
 +
― Կարծում եմ, որ կյանքը շատ հետաքրքրական է, ― ասաց Մարիային։ Աղջիկը սրունքներն առել էր ձեռքերի մեջ ու նստել էր կողքին, ննջապարկի վրա։ Ինչ֊որ մեկը քաշեց քարայրի մուտքի ծածկոցը, և լույս երևաց։ Գիշեր էր տակավին, և լուսաբացի նշույլ իսկ չկար, եթե հաշվի չառնենք այն, որ սոճիների կատարների միջից երկնքին նայելիս նա տեսավ, որ աստղերը ցածրացել են։ Լուսաբացն այս ամսին միանգամից է վրա հասնում։
 +
 +
― Ռոբերտո, ― ասաց Մարիան։
 +
 +
― Այո՛։
 +
 +
― Այսօրվա գործին միասին կլինենք, չէ՞։
 +
 +
― Վերջոռմ՝ այո։
 +
 +
― Ո՛չ, հենց սկզբից։
 +
 +
― Սկզբում ձիերին կպահես։
 +
 +
― Չե՞մ կարող քեզ հետ լինել։
 +
 +
― Ո՛չ։ Իմ գործը մենակ պիտի արվի, թե չէ ես ստիպված կլինեմ քո մասին հոգալու։
 +
 +
― Բայց հենց որ վերջացնես, անմիջապես կվերադառնա՞ս։
 +
 +
― Անմիջապես, ― ասաց ու քմծիծաղեց մթության մեջ։ ― Գնացինք, guapa, գնանք մի բան ուտենք։
 +
 +
― Իսկ ննջապա՞րկդ։
 +
 +
― Հավաքիր, եթե հաճելի է։
 +
 +
― Հաճելի է, ― ասաց նա։
 +
 +
― Օգնե՞մ։
 +
 +
― Ոչ։ Թող ինքս անեմ։
 +
 +
Աղջիկը չոքեց, որպեսզի հարթի ու հավաքի ննջապարկը, հետո միտքը փոխեց, կանգնեց և մի ծայրից բռնեց ու թափ տվեց։ Հետո նորից չոքեց, որպեսզի հարթի ու հավաքի։ Ռոբերտ Ջորդանը զգուշությամբ վերցրեց ուսապարկերը, այնպես, որ պատռվածքներից ոչ մի բան չընկնի և սոճիների արանքներով գնաց դեպի քարայրի ծխապատ տապճակով ծածկված մուտքը։ Ժամը երեքից տասը րոպե էր պակաս, երբ արմունկով մի կողմ արեց տապճակը և մտավ քարայր։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունութերորդ==
 +
 +
Քարայրում էին, տղամարդիկ կանգնած էին օջախի մոտ, Մարիան կրակն էր բորբոքում։ Պիլարն արդեն պատրաստել էր սուրճը։ Ռոբերտ Ջորդանին արթնացնելուց հետո այլևս անկողին չէր մտել, հիմա էլ, նստած աթոռին, ուսապարկերի պատռվածքներն էր կարկատում։ Մեկն արդեն կարել էր։ Կրակի լույսն ընկել էր դեմքին։
 +
 +
― Էլի միս վերցրու, ― ասաց նա Ֆերնանդոյին։ ― Լավ լցրու փորդ, արդեն միևնույն է։ Բժիշկ չկա, որ վիրահատի, եթե պոզահարվես։
 +
 +
― Ի՞նչ ես դուրս տալիս, կի՛ն, ― ասաց Ագուստինը։ ― Այդ ինչ պոռնիկի լեզու է քո լեզուն։
 +
 +
Նա հենվել էր սրունքների արանքն առած ձեռքի գնդացրին, ― գրպանները լիքը նռնակներ էր, մի ուսից կախված էր սկավառակներով լցված պարկը, մյուսից՝ փամփուշտով լի մի պայուսակ։ Մի ձեռքին սուրճի թասն էր, մյուսին՝ սիգարետը, ծուխը փչում էր սուրճի վրա ու խմում։
 +
 +
― Ոնց որ երկաթեղենի խանութ լինես, ― ասաց նրան Պիլարը։ ― Հարյուր յարդ էլ չես գնա քո այդ բեռով։
 +
 +
― Que va, կի՛ն, ― ասաց Ագուստինը։ ― Ներքև ենք, չէ՞, գնալու։
 +
 +
― Բայց նախ պիտի բարձրանանք վերևի պահակակետը, ― ասաց Ֆերնանդոն։ ― Հետո ենք ներքև գնալու։
 +
 +
― Կբարձրանամ այծի պես, ― ասաց Ագուստինը։ ― Իսկ եղբայրդ ո՞ւր է, ― հարցրեց Էլադիոյին։ ― Ծլկել է, հա՞, հռչակավոր եղբայրդ։
 +
 +
Էլադիոն կանգնած էր պատի տակ։
 +
 +
― Ձենդ կտրի՛ր, ― ասաց նա։
 +
 +
Նա ջղագրգիռ վիճակում էր, և նրան թվում էր, որ բոլորն էլ զգում են այդ։ Մարտից առաջ նա միշտ այդպես էր լինում՝ ջղային, բարկացկոտ։ Նա հեռացավ պատից, եկավ կանգնեց սեղանի կողքին դրված կաշեպատ կողովի մոտ և սկսեց դրա միջից գրպանները նռնակ լցնել։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը պպզեց նրա կողքին, զամբյուղի մոտ ու չորս նռնակ վերցրեց։ Երեքը միլս էին՝ ձվաձև, խորդուբորդ կողերով, չուգունից, ձգանն ակոսիկի մեջ սեպիկով ամրացված։
 +
 +
― Որտեղի՞ց սրանք, ― հարցրեց Էլադիոյին։
 +
 +
― Դրա՞նք։ Դրանք Հանրապետությունից են։ Ծերուկն է բերել։
 +
 +
― Ո՞նց են։
 +
 +
― Valen mas que pesan,<ref>Իրենց քաշից ավելի արժեն (իսպ․)։</ref> ― ասաց Էլադիյոն։ ― Գանձ են։
 +
 +
― Ես եմ բերել, ― ասաց Անսելմոն։ ― Ամեն պարկի մեջ վաթսուն հատ էր։ Իննսուն ֆունտ, Ingles:
 +
 +
― Օգտագործե՞լ եք, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը Պիլարին։
 +
 +
― Que va, օգտագործել ենք, բա ո՞նց, ― ասաց կինը։ ― Դրանցով էր, որ Պաբլոն Օտերոյի պահակակետը ոչնչացրեց։
 +
 +
Պաբլոյի անունը որ տվեց, Ագուստինն սկսեց հայհոյել։ Կրակի լույսի տակ Ռոբերտ Ջորդանը տեսավ Պիլարի դեմքի արտահայտությունը։
 +
 +
― Վերջացրո՛ւ, ― ասաց նա։ ― Այդ խոսքերից օգուտ չկա։ Անխափան պայթե՞լ են միշտ, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը՝ գորշավուն նռնակը պահած ձեռքին ու բթամատի եղունգով սեպիկի հետ խաղալով։
 +
 +
― Միշտ, ― ասաց Էլադիոն։ ― Ինչքան գործածել ենք, չի եղել դեպք, որ չպայթի։
 +
 +
― Իսկ արա՞գ է պայթում։
 +
 +
― Ընկնելն ու պայթելը մեկ է լինում։ Արագ, բավական արագ։
 +
 +
― Իսկ սրա՞նք։ ― Նա վերցրել էր պահածոյի տուփ հիշեցնող մի նռնակ, որ մետաղալարով էր փաթաթված։
 +
 +
― Աղբ են, ― ասաց Էլադիոն։ ― Պայթում են, ճիշտ է։ Բայց ի՞նչ, ուժեղ լույս և ոչ մի բեկոր։
 +
 +
― Բայց միշտ պայթո՞ւմ են։
 +
 +
― Que va, միշտ, ― ասաց Պիլարը։ ― Ոչ մեր նռնակներն են միշտ պայթում, ոչ էլ նրանց։
 +
 +
― Բայց դուք ասացիք, որ մյուսները միշտ պայթել են։
 +
 +
― Ես չասացի, ― ասաց Պիլարը։ ― Դու նրան հարցրեցիր, ոչ թե ինձ։ Ես չեմ տեսել, որ դրանք միշտ պայթում են։
 +
 +
― Բոլորն էլ պայթել են, ― պնդեց Էլադիոն։ ― Ինչո՞ւ ճիշտը չես ասում, կի՛ն։
 +
 +
― Որտեղի՞ց գիտես, որ պայթում են, ― հարցրեց Պիլարը։ ― Պաբլոն է դրանք գցել։ Չէ՞ որ Օտերոյում դու ոչ մի հոգու չես սպանել։
 +
 +
― Այդ պոռնկի ծնունդը, ― սկսեց Ագուստինը։
 +
 +
― Հանգիստ թող, ― կարճ կտրեց նրան Պիլարը։ Հետո շարունակեց․ ― Բոլորն էլ նույնն են, Ingles: Բայց այդ խորդուբորդ կողերովն ավելի հարմար է։
 +
 +
Երևի զույգ֊զույգ գցեմ, ճիշտը դա կլինի, յուրաքանչյուրից մեկ հատ։ Բայց խորդուբորդ կողերովն ավելի հեշտ է շպրտել, և, երևի, ավելի հուսալի է։
 +
 +
― Ի՞նչ է, նռնա՞կ ես գցելու, Ingles, ― հարցրեց Ագուստինը։
 +
 +
― Գուցե, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Բայց, չոքած, այդտեղ, նռնակներ ջոկջոկելով, նա մտածում էր, որ դա անհնար է։ Չեմ հասկանում, թե ո՞նց ինքս ինձ մոլորության մեջ գցեցի։ Մենք այն ժամանակ էինք արդեն կործանված, երբ նրանք հարձակվեցին Սորդոյի վրա, ինչպես որ Սորդոն էլ կործանված էր, երբ ձյունը դադարեց։ Բայց տես որ ընդունել դա դու չես կարող։ Դու քո գործը պիտի անես, պիտի պլան կազմես, իմանալով հանդերձ, որ անհնար է այն իրագործել։ Կազմել ես, և հիմա գիտես, որ բանի պետք չէ։ Հիմա, որ լույսը բացվել է, արդեն բանի պետք չէ։ Այս եղած մարդկանցով երկու պահակակետերից որն էլ ասես դու հաջողությամբ կարող ես գրավել։ Բայց երկուսը միաժամանակ չես կարող։ Համենայն դեպս, վստահ չես կարող ասել։ Մի փորձիր ինքդ քեզ խաբել։ Լույսով այդ գործը հնարավոր չէ։
 +
 +
Փորձել երկուսն էլ գրավել անիմաստ է։ Պաբլոն այդ բանը հենց սկզբից էլ գիտեր։ Ինձ թվում է, որ նրա մտքում միշտ էլ եղել է ծլկելը, իսկ երբ Սորդոյին խփեցին, նա արդեն համոզվեց, որ մեր ճաշը եփված է։ Չի կարելի հրաշքների վրա հույս դնելով գործ ձեռնարկել։ Դու սրանց բոլորին կզոհես ու կամուրջն էլ չես կարողանա պայթեցնել, եթե այսքանդ լինեք։ Դու կզոհես Պիլարին, Անսելմոյին, Ագուստինին, Պրիմիտիվոյին, այս երկչոտ Էլադիոյին, անպիտան գնչուին, ծերուկ Ֆերնանդոյին և կամուրջն էլ չես պայթեցնի։ Քեզ թվում է, թե հրա՞շք տեղի կունենա, թե Գոլցը Անդրեսից կստանա քո զեկուցագիրն ու հարձակումը կհետաձգի՞։ Եթե տեղի չունեցավ, ուրեմն այդ հրամանի պատճառով կործանելու ես այս մարդկանց։ Նաև Մարիային։ Նրան էլ ես կործանելու այդ հրամանի պատճառով։ Չե՞ս կարող գոնե նրան փրկել։ Դժոխքի ծոցը գնաս դու, Պաբլո՛։
 +
 +
Չէ՛։ Մի՛ զայրանա։ Զայրույթը նույնքան վատ է, ինչքան վախը։ Աղջկա ծոցը մտնելու փոխարեն, դու պիտի ելնեիր, վերցնեիր այդ կնոջը և գիշերով սարերն ընկած մարդ ճարեիր, որպեսզի կարողանայիր գործը գլուխ բերել։ Այո, մտածեց նա։ Իսկ եթե մի բան պատահեր ինձ, ո՞վ էր պայթեցնելու։ Այո։ Դա էլ կա։ Դրա համար տեղիցդ չշարժվեցիր։ Ուրիշին էլ չէիր կարող ուղարկել, որովհետև, եթե մի բան պատահեր, մի հոգի ևս կպակասեր։ Պիտի գոնե եղածները պահեիր, որ թեկուզ այդքանով ծրագիրդ կարողանայիր իրագործել։ Բայց քո ծրագրից վատ հոտ է փչում։ Վատ հոտ է փչում, քեզ բան եմ ասում։ Այդ ծրագիրը գիշերն ես կազմել, իսկ հիմա առավոտ է։ Գիշերով կազմած ծրագիրը առավոտյան բանի պետք չի գալիս։ Գիշերվա խորհուրդը առավոտյան պիտանի չէ։ Ահա, հիմա էլ, տեսնում ես, պիտանի չէ։
 +
 +
Իսկ Ջոն Մոսբին կարողացե՞լ է այդպիսի անհնարին վիճակներից դուրս գալ։ Անշուշտ կարողացել է։ Ավելի դժվարին վիճակներից էլ։ Եվ հիշիր՝ պետք չէ թերագնահատել հանկարծակիության տարրը։ Դու դա հիշի՛ր։ Հիշի՛ր, դա անմտություն չէ, եթե կարողանաս ամեն ինչ անսխալ անել, ոնց որ պետք է։ Բայց քեզնից այլ բան է պահանջվում։ Դու պետք է ոչ թե անես այն, ինչ հնարավոր է, այլ ինչ պահանջվում է, և անպայման։ Բայց ոնց ամեն ինչ շուռ եկավ։ Ասենք հենց սկզբից էլ ամեն ինչ սխալ էր, այսպիսի բաները ձյունահոսերի են նման՝ ինչքան գլորվում են, այնքան ընդգծվում է կործանարարությունը։
 +
 +
Չոքած տեղից նայեց Մարիային, աղջիկը ժպտաց։ Ինքն էլ ժպտաց, չորս նռնակ էլ ջոկեց ու դրեց գրպանները։ Դետոնատորները կարելի է հանել և միայն նռնակներ օգտագործել, մտածեց նա։ Կարծում եմ, արդյունքը լավ կլինի։ Պայթյունի ուժը կավելանա, եթե սրանք էլ ավելանան եղած պայթուցիկին։ Համենայն դեպս, ես այդպես եմ կարծում։ Համոզված եմ։ Վստահիր ուժերիդ, գոնե մի քիչ, ― ասաց ինքն իրեն։ ― Դու էիր, չէ՞, երեկ գիշեր պապիդ հետ միասին առյուծ կտրել, հորդ էլ վախկոտ դարձրել։ Դե՛, վստահիր ուժերիդ։
 +
 +
Նորից ժպտաց Մարիային, բայց դա դեռևս ժպիտ չէր, ընդամենը այտերի ու բերանի կողքերի մաշկն էր ձգվել։
 +
 +
Նա կարծում է, որ դու հրաշք ես, մտածեց նա։ Իսկ ես կարծում եմ, որ դու կղանք ես։ Քո այդ gloria֊ն էլ, քո բոլոր անհեթեթություններն  էլ։ Հրաշալի մտքեր ունեիր գլխումդ, չէ՞։ Աշխարհի բոլոր հարցերը վճռում էիր, չէ՞։ Գրողի ծոցը այդ ամենը։
 +
 +
Լավ, հանգստացի՛ր, ասաց ինքն իրեն։ Մի՛ կատաղիր։ Ասենք դա էլ է վիճակից դուրս գալու ուղի։ Այդպիսի ուղիներ միշտ էլ կլինեն։ Կարող ես նստել հիմա ու եղունգներդ կրծել։ Կարիք չկա ժխտելու այն ամենը, ինչ եղել է, լոկ այն պատճառով, որ հիմա կորցնում ես դրանք։ Ինքդ քեզ մի խնայիր, ոնց որ ողնաշարը ջարդված օձ․ քո ողնաշարը դեռ չեն ջարդել, շո՛ւն։ Թող խփեն՝ նոր լաց եղիր։ Կռիվը թող սկսվի, նոր կատաղիր։ Կռվի ընթացքում շատ առիթներ կլինեն կատաղելու։ Այն ժամանակ օգտվիր դրանից։
 +
 +
Պիլարը ուսապարկը ձեռքին մոտեցավ նրան։
 +
 +
― Ուզածիդ պես ամուր է հիմա, ― ասաց նա։ ― Դրանք շատ լավ նռնակներ են, Ingles: Կարող ես վստահ լինել։
 +
 +
― Ո՞նց ես, կին։
 +
 +
Պիլարը նայեց նրան, գլուխը թափ տվեց ու ժպտաց։ Տեսնես, մտածեց, շինծու ժպիտ է, թե իսկական։ Երևում է իսկական է։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց կինը։ ― Dentro de la gravedad: ― Հետո պպզեց Ռոբերտ Ջորդանի կողքին ու հարցրեց․ ― Հիմա որ սկսվել է արդեն, դու ի՞նչ ես կարծում։
 +
 +
― Քչվոր ենք, ― արագ պատասխանեց նա։
 +
 +
― Ես էլ եմ այդպես կարծում, ― ասաց կինը։ ― Շատ քիչ ենք։ ― Հետո, նորից միայն նրան, ասաց․ ― Մարիան մենակ էլ կարող է ձիերը պահել։ Իմ կարիքը չկա այդտեղ։ Ոտնակապերը կգցենք ու կթողնենք։ Հեծելազորի ձիեր են, կրակոցներից չեն խրտնի։ Ես կգնամ ներքևի պահակակետը, և ինչ֊որ Պաբլոն էր անելու, ես կանեմ։ Այսպիսով մի հոգով կավելանանք։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ես մտածում էի, որ դու այդ առաջարկությունը կանես։
 +
 +
― Հա, Ingles, ― ասաց Պիլարը շեշտակի նայելով նրան։ ― Մի՛ անհանգստանա։ Ամեն ինչ լավ կլինի։ Հիշիր, որ նրանք այսպիսի բան չեն սպասում։
 +
 +
― Ճիշտ ես, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Մի բան էլ, Ingles, ― ցածրաձայն ասաց Պիլարը, այնքան ցածրաձայն, որքան կարող էր լինել նրա խռպոտ ձայնը։ ― Ձեռքիդ ափի մասին, որ․․․
 +
 +
― Ի՞նչ ձեռքի ափ, ― ասաց նա զայրացած։
 +
 +
― Չէ, լսի՛ր։ Մի՛ զայրանա, մանչուկս։ Ափիդ մասին է խոսքս։ Այդ ամենը գնչուական անմտություն էր, ուզում էի աչքիդ բարձրանալ։ Ոչ մի բան էլ չկար։
 +
 +
― Լավ, հանգիստ թող, ― ասաց նա անհույզ։
 +
 +
― Ոչ, ― ասաց կինը խռպոտ ու մեղմ ձայնով։ ― Անմիտ սուտ էր, որ հորինեցի։ Չեմ ուզում, որ այսօր, կռվի օրով, դու անհանգստանաս։
 +
 +
― Ես անհանգստացած չեմ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Ոչ, ingles, ― ասաց նա։ ― Դու շատ ես անհանգստացած, և անհանգստացած ես արդար դատի համար։ Բայց ամեն ինչ լավ կլինի, Ingles: Մենք սրա համար ենք աշխարհ եկել։
 +
 +
― Ես քաղաքական կոմիսարի կարիք չունեմ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
Կինը նորից ժպտաց նրան, հաճելի ու անկեղծ մի ժպիտով, կոշտ ու պռոշտ շրթունքները լայն բաց արած, և ասաց․
 +
 +
― Ես քեզ շատ եմ սիրում, Ingles:
 +
 +
― Հիմա ինձ դա պետք չէ, ― ասաց նա։ ― Ni tu, ni dios:<ref>Ոչ դու, ոչ աստված (իսպ․):</ref>
 +
 +
― Այո, ― ասաց Պիլարը խուլ շշնջոցով։ ― Գիտեմ։ Պարզապես ուզեցի ասել։ Դու մի՛ անհանգստանա։ Ամեն ինչ լավ կլինի։
 +
 +
― Ինչո՞ւ չպիտի լինի, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և երեսի մաշկը թեթև կծկվեց ժպիտից։ ― Անպայման լավ կլինի։ Ամեն ինչ լավ կլինի։
 +
 +
― Ե՞րբ ենք շարժվում, ― հարցրեց Պիլարը։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց ժամացույցին։
 +
 +
― Թեկուզև հիմա, ― ասաց նա։
 +
 +
Ուսապարկերից մեկը երկարեց Անսելմոյին։
 +
 +
― Ո՞նց ես, ծերո՛ւկ, ― հարցրեց։
 +
 +
Ծերունին վերջին սեպն էր տաշում, դա Ռոբերտ Ջորդանի հանձնարարությունն էր։ Պետք էր մի քանի սեպ էլ ավել ունենալ։
 +
 +
― Լավ եմ, ― ասաց ծերունին ու գլխով արեց։ ― Առայժմ լավ եմ։ ― Ձեռքերը առաջ պարզեց։ ― Նայի՛ր, ― ասաց ու ժպտաց։ Ձեռքերը չէին դողում։
 +
 +
― Bueno, y que?<ref>Լավ․ հետո ի՞նչ (իսպ․):</ref> ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ամբողջ ձեռքս ես էլ կարող եմ պահել, ու չի դողա։ Ցցիր միայն մի մատդ։
 +
 +
Անսելմոն ցցեց մի մատը։ Մատը դողում էր։ Նա նայեց Ռոբերտ Ջորդանին ու գլուխը թափ տվեց։
 +
 +
― Իմն էլ, ահա, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը և մատը ցցեց։ ― Միշտ էլ դողացել է։ Բնական բան է։
 +
 +
― Ես այդպիսի բան չգիտեմ, ― ասաց Ֆերնանդոն և ցցեց նախ աջ, ապա ձախ ցուցամատը։
 +
 +
― Իսկ թքել կարո՞ղ ես, ― հարցրեց Ագուստինն ու աչքով արեց Ռոբերտ Ջորդանին։
 +
 +
Ֆերնանդոն կոկորդը մաքրեց և, հպարտ֊հպարտ, գունդ թքեց հատակին, հետո սկսեց ոտով տրորել։
 +
 +
― Ի՞նչ ես անում, կեղտոտ ջորի, ― ասաց Պիլարը։ ― Քաջությունդ ես ցույց տալի՞ս, թքի՛ր, օջախի մեջ։
 +
 +
― Ես հատակին չէի թքի, Պիլար, եթե այս վայրը լքելու չլինեինք, ― վերամբարձ տոնով ասաց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Դե տես, որ այսօր թքելիս զգույշ լինես, ― ասաց Պիլարը։ ― Չլինի այնպիսի մի տեղ թքես, որտեղից չկարողանաս հետո հեռանալ։
 +
 +
― Այս կինը ոնց որ սև կատու լինի, ― ասաց Ագուստինը։ Նրա ջղագրգռությունը դրսևորվում էր կատակելու ցանկությամբ, այլապես նույն հոգեկան վիճակում էր, ինչ մյուսները։
 +
 +
― Կատակում եմ, ― ասաց Պիլարը։
 +
 +
― Ես էլ, ― ասաց Ագուստինը։ ― Բայց me cago la leche, ո՞ւր էր, շուտ սկսեինք այս գործը։
 +
 +
― Գնչուն որտե՞ղ է, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը Էլադիոյին։
 +
 +
― Ձիերի մոտ, ― ասաց Էլադիոն։ ― Քարայրի մուտքից երևում է։
 +
 +
― Նա ո՞նց է։
 +
 +
Էլադիոն քմծիծաղեց․
 +
 +
― Լավ վախեցած է, ― ասաց։ Խոսելով ուրիշի վախի մասին, նա սրտապնդվեց։
 +
 +
― Լսի՛ր, Ingles... ― սկսեց Պիլարը։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը նայեց նրան և տեսավ, որ կնոջ բերանը բաց էր մնացել, սեփական աչքերին չհավատացող մարդու արտահայտություն էր գծագրվել նրա դեմքին, արագ շրջվեց դեպի քարայրի մուտքն ու ձեռքը տարավ ատրճանակին։ Կանգնել էր Պաբլոն այդտեղ՝ տապճակը ձեռքով մի կողմ քաշած, ավտոմատի փողը ուսից վեր ցցված, կարճահասակ, թիկնեղ, մազակալած երեսով ու նայում էր իրենց՝ իր փոքր, կարմրած կոպերով աչքերն առանց որևէ մեկի վրա որոշակիորեն հառելու։
 +
 +
― Դո՞ւ․․․ ― աչքերին չհավատալով ասաց Պիլարը։ ― Դո՞ւ ես։
 +
 +
― Ես եմ, ― հանգիստ ասաց Պաբլոն։ Ներս եկավ։ ― Hola, Ingles, ― ասաց։ ― Հետս հինգ հոգի եմ բերել, Էլիասի ու Ալեխանդրոյի խմբերից, իրենց ձիերով։
 +
 +
― Իսկ պայթուցի՞չը, դետոնատորնե՞րը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Մնացած իրեր՞րը։
 +
 +
― Գցել եմ քարափից, գետը, ― ասաց Պաբլոն՝ շարունակելով նայել անորոշ ուղղությամբ։ ― Բայց մտածել եմ, հնար կա, կարելի է նռնակով։
 +
 +
― Դա ես էլ եմ մտածել, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Խմելու բան ունե՞ս, ― հոգնած հարցրեց Պաբլոն։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը մեկնեց նրան իր տափաշիշը, Պաբլոն մի քանի կում արեց ու ձեռքի երեսով սրբեց բերանը։
 +
 +
― Ի՞նչ է կատարվում քեզ հետ, ― հարցրեց Պիլարը։
 +
 +
― Nada, ― ասաց Պաբլոն՝ նորից սրբելով բերանը, ― ոչինչ։ Վերադարձել եմ։
 +
 +
― Բայց ի՞նչ։
 +
 +
― Ոչինչ։ Թուլության մի պահ էր։ Թողեցի֊գնացի, հիմա վերադարձել եմ։ ― Դարձավ Ռոբերտ Ջորդանին։ ― En el fondo no soy cobarde, ― ասաց նա։ ― Խորքիս մեջ վախկոտ եմ։
 +
 +
Բայց շատ ու շատ ուրիշ բաներ ես, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Անիծված լինեմ, թե ճիշտ չեմ։ Ուրախ եմ, սակայն, որ նորից եմ տեսնում քեզ, շանորդի շուն։
 +
 +
― Հինգ հոգու միայն կարողացա բերել Էլիասի ու Ալեխանդրոյի մոտից, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ձիուց չեմ իջել այստեղից գնալուց հետո։ Ինը հոգով դուք այս գործը գլուխ չէիք կարող բերել։ Երբեք։ Ես այդ բանը երեկ գիշեր հասկացա, երբ Ingles֊ը բացատրում էր։ Գլուխ չէիք բերի։ Երբեք։ Ներքևի պահակակետում յոթ զինվոր են, մեկ էլ կապրալը։ Ասենք ահազանգեցին կամ հրաձգություն սկսվեց։ ― Հիմա նա նայում էր Ռոբերտ Ջորդանին։ ― Ես կարծում էի, թե իմ գնալուց հետո դու կհասկանաս, որ այս գործը գլուխ բերելն անհնար է, ու կհրաժարվես։ Հետո որ իրերդ գցեցի, սկսեցի ուրիշ ձևով մտածել։
 +
 +
― Ուրախ եմ, որ նորից եմ տեսնում քեզ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ Նա մոտեցավ Պաբլոյին։ ― Նռնակներով էլ կարող ենք պայթեցնել։ Կլինի։ Ոչինչ, որ մյուս իրերը չկան։
 +
 +
― Ո՛չ, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ես քեզ համար ոչինչ չէի անի։ Դու չարիքի արմատ ես։ Ինչ փորձանք որ գալիս է, դու ես պատճառը։ Սորդոյինն էլ։ Բայց երբ իրերդ գցեցի, մենակ զգացի ինձ, շատ մենակ։
 +
 +
― Քո մերը․․․ ― ասաց Պիլարը։
 +
 +
― Դրա համար էլ գնացի մարդ ճարեցի, որպեսզի գործը գլուխ գա։ Բերել եմ ամենալավերին։ Ասել եմ մնան բարձունքում, մինչև հետդ խոսեմ։ Նրանք կարծում են, որ ես եմ հրամանատարը։
 +
 +
― Դու ես, ― ասաց Պիլարը։ ― Եղի՛ր, եթե ուզում ես։
 +
 +
Պաբլոն նայեց կնոջը և ոչ մի խոսք չարտասանեց։ Հետո պարզ ու հանգիստ ասաց․
 +
 +
― Սորդոյի դեպքից հետո շատ եմ մտածել։ Համոզվեցի, որ եթե մեռնելու ենք, ուրեմն միասին պետք է մեռնենք։ Բայց քեզ, Ingles, ատում եմ, դո՛ւ այս աղետը բերիր մեր գլխին։
 +
 +
― Բայց Պաբլո․․․ ― սկսեց Ֆերնանդոն՝ գրպանները նռնակներով լցրած, փամփշտակալն ուսից գցած և հացի կտորով տակավին ամանը սրբելով։ ― Դու չե՞ս հավատում գործողության հաջողությանը։ Երեկ չէ առաջի գիշերը դու ասում էիր, թե համոզված ես, որ հաջող կլինի։
 +
 +
― Միս ավելացրու դրա ամանի մեջ, ― չարացած ասաց Պիլարը Մարիային, հետո մեղմ հայացքով դարձավ Պաբլոյին․ ― Ուրեմն վերադարձա՞ր։
 +
 +
― Այո, կին, ― ասաց Պաբլոն։
 +
 +
― Լավ է, բարով ես եկել, ― ասաց Պիլարը։ ― Ես չէի հավատում, որ դու կործանված մարդ ես, ինչպես թվում էիր։
 +
 +
― Ես այդ բանն արեցի և հետո այնպես ինձ մենակ զգացի, որ չկարողացա դիմանալ, ― հանգիստ ասաց Պաբլոն։
 +
 +
― Չկարողացա՜ դիմանալ, ― ծաղրեց Պիլարը։ ― Դու նույնիսկ տասնհինգ րոպե մենակ չես դիմանա։
 +
 +
― Մի՛ ծաղրիր կին։ Չէ՞ որ արդեն վերադարձել եմ։
 +
 +
― Եվ բարով ես եկել, ― ասաց Պիլարը։ ― Արդեն մի անգամ ասել եմ, չե՞ս լսել։ Խմի՛ր, սուրճդ ու գնանք։ Հոգնեցի այս թատրոնից։
 +
 +
― Սո՞ւրճ է։
 +
 +
― Անշուշտ, ― ասաց Ֆերնանդոն։
 +
 +
― Լցրո՛ւ, Մարիա, ― ասաց Պաբլոն։ ― Դու ո՞նց ես, ― հարցրեց նա առանց նայելու աղջկան։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Մարիան ու թասով սուրճ բերեց նրան։ ― Միս ուզո՞ւմ ես։ ― Պաբլոն գլուխը թափ տվեց։
 +
 +
― No me gusta estar solo, ― Պաբլոն շարունակեց բացատրություն տալ Պիլարին, այնպես, կարծես մյուսներն այդտեղ չլինեին։ ― Չեմ սիրում մենակ լինել, sabes?<ref>Գիտե՞ս (իսպ․):</ref> Երեկ ամբողջ օրը ձիուց ցած չեմ իջել, և ոչ մի հոգնածություն չէի զգում, որովհետև մեր ընդհանուր գործի համար էի անում այդ բանը։ Բայց այս անցած գիշե՜րը։ Hombre! Que mal lo pase:<ref>Ինչ վատ անցկացրի (իսպ․):</ref>
 +
 +
― Քո նախնին՝ Հուդա Իսկարիովտացին, կախեց իրեն, ― ասաց Պիլարը։
 +
 +
― Այդպես մի՛ խոսիր, կի՛ն, ― ասաց Պաբլոն։ ― Չե՞ս տեսնում։ Վերադարձել եմ։ Ի՞նչ կարիք կա Հուդայի կամ այդ բաների մասին խոսելու։ Վերադարձել եմ։
 +
 +
― Այդ բերածներդ ի՞նչ մարդիկ են, ― հարցրեց Պիլարը։ ― Արժե՞ր բերել։
 +
 +
― Son buenos, ― ասաց Պաբլոն և մի պահ հանդգնեց ուղիղ նայել Պիլարի աչքերին, հետո նորից շրջեց հայացքը։
 +
 +
― Buenos y bobos: Լավ և հիմար։ Պատրաստ են մեռնելու, պատրաստ են ինչի ասես։ A tu gusto: Քո ճաշակի։ Դու սիրում ես այդպիսիներին։
 +
 +
Պաբլոն նորից նայեց Պիլարի աչքերին և այս անգամ հայացքը չփախցրեց։ Փոքր, կարմրած կոպերով խոզի աչքերը հառեց կնոջ վրա ու մնաց։
 +
 +
― Դո՜ւ, ― ասաց կինը, և նրա խռպոտ ձայնը նորից քնքշությամբ համակվեց։ ― Դո՜ւ։ Իմ կարծիքով, եթե մարդը ժամանակին ինչ֊որ բան ունեցել է, հետո ինչքան էլ անցնի, ինչ֊որ բան այնուամենայնիվ կմնա։
 +
 +
― Listo,<ref>Պատրաստ եմ (իսպ․):</ref> ― ասաց Պաբլոն՝ արդեն ուղիղ և անթարթ նայելով կնոջը։ ― Պատրաստ եմ, ինչ լինելու է՝ լինի։
 +
 +
― Հիմա ես հավատում եմ, որ վերադարձել ես, ― ասաց Պիլարը։ ― Հավատում եմ։ Բայց դու հեռո՜ւ, շա՜տ հեռու էիր մեկնել, Hombre:
 +
 +
― Տո՛ւր մի կում անեմ քո այդ շշից, ― ասաց Պաբլոն Ռոբերտ Ջորդանին։ ― Եվ արդեն գնանք։
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունութերորդ
 +
 +
 +
==Գլուխ երեսունիններորդ==
 +
 +
Մթության մեջ բարձրացան սարալանջն ի վեր, հետո դուրս եկան անտառից ու նեղ կիրճի կողքով գնացին առաջ։ Կքած ծանր բեռների տակ՝ նրանք դանդաղ շարժվում էին։ Ձիերն էլ էին բեռնված։
 +
 +
Ձիերի բեռները կարող ենք գցել, ― ասաց Պիլարը, ― եթե անհրաժեշտ լինի։ Վերցրել եմ, որովհետև կարող են պետք գալ նոր ճամբարում։
 +
 +
― Այս խուրջինների մեջ։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը կքել էր ուսապարկի տակ, նռնակներով ծանրացած բաճկոնի օձիքը սեղմում էր վիզը, ատրճանակը խփում ազդրին, ավտոմատի պահեստատուփերով խցկված շալվարի գրպաններն ուռել էին։ Սուրճի համը տակավին մնում էր բերանում։ Աջ ձեռքին ավտոմատն էր, ձախով բաճկոնի օձիքն իջեցրեց և անցկացրեց ուսապարկի փոկերի տակ, որպեսզի դրանք ուսերը չկտրեն։
 +
 +
― Ingles, ― ասաց մթության մեջ կողքով քայլող Պաբլոն։
 +
 +
― Ի՞նչ է, բարեկամ։
 +
 +
― Այս մարդիկ, որ եկել են հետս, կարծում են, թե գործը հաջող կլինի, որովհետև ես եմ նրանց բերել, ― ասաց Պաբլոն։ ― Դու այնպիսի բան չասես, որ հիասթափվեն։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Բայց պիտի այնպես անենք, որ հաջող լինի։
 +
 +
― Հինգ ձի ունեն, Sabes? ― զգուշավորությամբ ասաց Պաբլոն։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Կպահենք մեր ձիերի հետ։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց Պաբլոն ու լռեց։
 +
 +
Ես չեմ կարծում, իհարկե, որ Տարսոնի ճանապարհին դու լրիվ դարձի ես եկել, Պաբլո՛, բարեկամս, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Չէ՛։ Այն, որ վերադարձել ես, դա համարյա հրաշք է, սակայն չեմ կարծում, որ երբևէ հարց առաջանա քեզ սրբացնելու։
 +
 +
― Ներքևի պահակակետը, որ Սորդոն պետք է խփեր, ես այս հինգի հետ կգրավեմ, ― ասաց Պաբլոն։ ― Լարերը կկտրեմ ու կգամ կամուրջ, ոնց որ պայմանավորվել էինք։
 +
 +
Այս հարցի մասին մի քանի րոպե առաջ արդեն խոսել ենք, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Տեսնես նորից ինչո՞ւ այս․․․
 +
 +
― Գրեդոս գնալու հնարավորություն կա, ― ասաց Պաբլոն։ ― Իրոք կա, ես այդ մասին երկար եմ մտածել։
 +
 +
Երևի սրա գլխում մի նոր լուսավոր միտք է ծագել, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Մի նոր հայտնություն։ Բայց որ ուզում ես համոզել ինձ, թե ես էլ եմ այնտեղ հրավիրվածների թվում, չէ՛, Պաբլո՛, թույլ տուր չհավատալ։
 +
 +
Այն պահից, երբ Պաբլոն մտել էր քարայր ու ասել, որ հետը հինգ հոգի է բերել, Ռոբերտ Ջորդանի տրամադրությունը բարձրացել էր։ Պաբլոյի վերադարձից հետո չքացել էր գործողության վախճանի ողբերգական հեռանկարը, որը տանջում էր նրան այն րոպեից, երբ սկսեց ձյուն տեղալ։ Մտածում էր, որ բախտը երես է դարձրել իրենից, թեև չէր հավատում բախտին, բայց եկավ Պաբլոն և ամեն ինչ շրջվեց դեպի լավը, զգաց, որ լցվում է հաջողության հավատով, այնպես, ինչպես անվադողն է օդով լցվում, երբ փչում են պոմպով, սկզբում աննկատ, հետո կամաց֊կամաց բարձրանում է, բարձրանում, ինչպես ծովը մակընթացության ժամանակ, ինչպես ավիշը ծառի մեջ։ Եվ, ահա, բարձրանում էր իր մեջ բոլոր վատ նախազգացումներն հերքող այդ հավատը, որը հաճախ էր մարտերից առաջ գալիս ու այսպես երջանկության զգացողությամբ լցնում ողջ էությունը։
 +
 +
Սա մեծագույն պարգև էր, մի շնորհ, որը շատ էր պետք եկել պատերազմի ընթացքում։ Դա այն էր, որ նա կարող էր արհամարհել գործի վատ վախճանի հնարավորությունը, առանց, սակայն, անտեսելու այն։ Բայց վերջերս այս հատկությունն սկսել էր կորցնել, պատճառը ուրիշների կյանքի համար պատասխանատու լինելու հանգամանքը և գործողությունների անպետք կամ թերի ծրագրումներն էին։ Երբեք չի կարելի անտեսել գործի ձախողության, վատ վախճանի հնարավորությունը։ Դա մի անձի ապահովության հարց չէ, անձը կարելի է։ Անձը ոչինչ։ Նա ավելի քան համոզված էր, որ դա այդպես է։ Թեև վերջին մի քանի օրը հասկացավ, որ մի այլ անձի հետ ինքը կարող է դառնալ ամեն ինչ։ Բայց ներքուստ գիտեր, որ սա բացառություն էր։ Մի բան էր՝ վիճակվեց մեզ, մտածեց նա։ Այդտեղ իմ բախտը բերեց։ Եվ դա ինձ պարգևեց թերևս այն պատճառով, որ երբեք չէի խնդրել։ Դա ոչ ոք չի կարող խլել ինձանից,  ոչ էլ երբևիցե կկորցնեմ։ Բայց այս առավոտ դա արդեն անցավ֊գնաց և հիմա մեզ մնում է միայն մի բան՝ անել հանձնարարված գործը։
 +
 +
Իսկ հիմա դառնանք քեզ, ասաց ինքն իրեն, ես ուրախ եմ, որ դու քիչ առ քիչ նորից ես ձեռք բերում այն, ինչի պակասն այնպես ահավոր զգացվում էր որոշ ժամանակ։ Բայց սարսափելի ընկճված էիր։ Եղավ մի պահ, որ լավ ամաչեցի քեզ համար։ Բայց այդ դու ասածս ես էի։ Ուրիշ ես չկար, որ դատեր քեզ։ Մենք երկուսս էլ սարսափելի ընկճված էինք։ Եվ դու, և ես, և երկուսս միասին։ Դե լա՛վ։ Վերջ տուր շիզոֆրենիկի այդ մտածելակերպին։ Հիմա մեկն էլ է բավական։  Ա՛յ, վերստին կարգին մարդ դարձար։ Բայց լա՛վ լսիր՝ աղջկան պետք է մտքիցդ հանես այսօր։ Դու նրան պիտի պահպանես, իսկ դա կարող ես անել միայն մի ձևով՝ հեռու պահելով, և այդպես էլ կանես։ Ձիերը, ինչպես երևում է բոլոր նշաններից, կբավարարեն։ Լավագույն բանը, որ դու կարող ես անել աղջկա համար՝ գործդ կարգին և արագ գլուխ բերելն է ու այստեղից հեռանալը, իսկ նրանով ուղեղդ զբաղեցնելը կարող է միայն խանգարել։ Այնպես որ՝ նրա մասին այլևս չմտածես։
 +
 +
Այս խորհրդածություններից հետո կանգ առավ և սպասեց, մինչև որ Մարիան Պիլարի, Ռաֆայելի ու ձիերի հետ եկավ հասավ իրեն։
 +
 +
― Հը, guapa, ― ասաց աղջկան մթության մեջ, ― ո՞նց ես։
 +
 +
― Լավ եմ, Ռոբերտո, ― ասաց նա։
 +
 +
― Չանհանգստանաս, ― ասաց աղջկան և ավտոմատը վերցնելով ձախ ձեռքը՝ աջը դրեց նրա ուսին։
 +
 +
― Չեմ անհանգստանում, ― ասաց աղջիկը։
 +
 +
― Շատ լավ է ամեն ինչ կազմակերպված, ― ասաց աղջկան։ ― Ռաֆայելն ու դու կմնաք ձիերի մոտ։
 +
 +
― Ես ավելի շատ կուզեի քեզ հետ լինել։
 +
 +
― Ոչ։ Ձիերի մոտ դու ավելի օգտակար կլինես։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց աղջիկը։ ― Կմնամ ձիերի մոտ։
 +
 +
Այդ պահին ձիերից մեկը խրխնջաց, և ներքևի ժայռերի միջից մի ուրիշ ձի սուր, դողացող ու անընդհատուն խրխնջոցով պատասխանեց նրան։ Ռոբերտ Ջորդանը քայլերն արագացրեց ու Պաբլոյի հետ մոտեցավ ձիուն։ Ձիերի կողքին մարդիկ էին կանգնած։
 +
 +
― Salud, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Salud, ― պատասխանեցին նրանք մթության մեջ։
 +
 +
Նրանց դեմքերը չէր տեսնում։
 +
 +
― Սա մեզ հետ եկող Ingles֊ն է, ― ասաց Պաբլոն։ ― Դինամիտավոր է։
 +
 +
Ոչ մեկը չարձագանքեց, թերևս գլխով արեցին մթության մեջ։
 +
 +
― Գնա՛նք, Պաբլո՛, ― ասաց մեկը։ ― Շուտով կլուսանա։
 +
 +
― Նռնակներ բերե՞լ եք, ― հարցրեց մեկ ուրիշը։
 +
 +
― Ինչքան ասես, ― ասաց Պաբլոն։ ― Երբ որ ձիերը թողնենք, վերցրեք ինչքան պետք է։
 +
 +
― Դե գնա՛նք, ― ասաց մեկ ուրիշը։ ― Գիշերվա կեսն սպասելով անցկացրինք։
 +
 +
― Hola, Պիլա՛ր, ― ասաց մեկ ուրիշը, երբ մոտեցավ կինը։
 +
 +
― Que me maten,<ref>Թող մեռնեմ (իսպ․):</ref> եթե սա Պեպեն չէ, ― խռպոտ ձայնով ասաց Պիլարը։ ― Ո՞նց ես, հովիվ։
 +
 +
― Լավ, ― ասաց տղամարդը։ ― Dentro de la gravedad:
 +
 +
― Այդ ի՞նչ ձի է, ― հարցրեց Պիլարը։
 +
 +
― Պաբլոյի մոխրագույնը, ― ասաց նա։ ― Հզոր ձի է։
 +
 +
― Արի, ― ասաց մի ուրիշ մարդ։ ― Գնացինք։ Լեզվին տալու ժամանակը չէ։
 +
 +
― Դու ո՞նց ես, Էլիսիո, ― հարցրեց Պիլարը նրան, երբ նա նստում էր թամբին։
 +
 +
― Ո՞նց պիտի լինեմ, ― ասաց նա կոպտորեն։ ― Թարգ տուր, կի՛ն, մենք գործ ունենք։
 +
 +
Պաբլոն հեծավ իր աշխետ ձին։
 +
 +
― Բերաններդ փակեք ու եկեք իմ ետևից, ― ասաց նա։ ― Գնանք ցույց տամ, թե որտեղ ենք թողնելու ձիերը։
 +
 +
 +
==Գլուխ քառասուներորդ==
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը քնել էր, հետո արթնացել, կամուրջը պայթեցնելու ծրագիր կազմել, ապա եղել Մարիայի հետ, իսկ Անդրեսը հանրապետականների առաջապահ գծերում էր տակավին։ Ֆաշիստների տիրապետության տակ գտնվող հողերը նա շատ արագ էր անցել, այսինքն ինչքան կարող է տեղանքին լավ ծանոթ առողջ ու ամուր գյուղացին խավար գիշերով։ Հանրապետականների գծերն հասնելու հետ ընթացքը դանդաղել էր։
 +
 +
Նրան թվում էր, թե բավական է ցույց տա Ռոբերտ Ջորդանի տված անցագիրն ու զեկուցագիրը՝ ՌՀԾ֊ի կնիքը վրան, և բոլորը կօգնեն իրեն, որպեսզի ծրարը շտապ տեղ հասցնի։ Բայց դեռևս սահմանի վրա բախվեց հանրապետական մի վաշտի հրամանատարի, որն իր ամբողջ առաքելությունը բվեճի նման կասկածի տակ առավ։
 +
 +
Այդ վաշտի հրամանատարը նրան տարավ գումարտակի հրամանատարի մոտ, որը պատերազմից առաջ սափրիչ էր եղել, սա որ լսեց առաքելության մասին, ոգևորվեց։ Նրա անունը Գոմես էր, նա նախատեց վաշտի հրամանատարին, որ այդքան հիմար է գտվել, թփթփացրեց Անդրեսի ուսին, մի անպետք կոնյակ հյուրասիրեց և ասաց, որ ինքը՝ նախկին սափրիչը, միշտ երազել է guerrillero լինել։ Հետո զարթնեցրեց համհարզին, գումարտակը հանձնեց նրան և հանձնակատարին ասաց, որ գնա մոտոցիկլիստին կանչի։ Բայց մեկ էլ որոշեց ոչ թե մոտոցիկլիստի հետ ուղարկել Անդրեսին, այլ անձամբ տանել բրիգադի շտաբ, որպեսզի գործերն արագացնի։ Անդրեսը նստեց ետևը, ամուր կառչեց դիմացի բռնակից, և մոտոցիլը դար ու փոսերի վրայով թռչկոտելով առաջ շարժվեց ռումբերից ավերված ճանապարհով։ Ցոլարձակ լապտերի լույսն ընկնում էր խճուղու երկու կողմերին բարձրացած ծառերի բներին, որոնց կրապատ կեղևները պոկոտվել էին արկերի բեկորներից, երբ այդ վայրերում պատերազմի առաջին օրերին մարտեր էին տեղի ունեցել։ Ճանապարհից թեքվեցին ու մտան լեռնային ամառանոցային մի գյուղակ։ Բրիգադի շտաբն այդտեղ էր տեղավորված։ Գոմեսը մրցարշավորդի վարպետությամբ արգելակեց մեքենան, հետո հենց տան պատին և քնաթաթախ ժամապահի կողքով, որը պատվի առավ, իրեն գցեց մի մեծ սենյակ, որտեղ պատերից քարտեզներ էին կախված և մի սպա, կանաչ հովարն հոնքերին, համարյա քնած, նստել էր սեղանի դիմաց՝ առաջը մի լուսամփոփ, երկու հեռախոս և Mundo brero֊ի մի համար։
 +
 +
Սպան նայեց Գոմեսին։
 +
 +
― Ինչո՞ւ ես այստեղ, ― ասաց։ ― Հեռախոսի գոյության մասին չե՞ս լսել։
 +
 +
― Ես պետք է փոխգնդապետին տեսնեմ, ― ասաց Գոմեսը։
 +
 +
― Նա քնած է, ― ասաց սպան։ ― Հեծանիվիդ լապտերի լույսը մի կիլոմետրից երևում էր։ Ի՞նչ է, ուզում ես ռմբակոծել սկսե՞ն։
 +
 +
― Կանչիր փոխգնդապետին, ― ասաց Գոմեսը։ ― Սա չափազանց կարևոր գործ է։
 +
 +
― Ասացի քնած է։ Իսկ դա ի՞նչ բանդիտ է հետդ, ― ասաց սպան ու գլխով ցույց տվեց Անդրեսին։
 +
 +
― Guerrillero է, ռազմաճակատի գծի մյուս կողմից, զեկուցագիր է բերել գեներալ Գոլցին, նրան, որը ղեկավարում է Նավասեռադայի մոտ վաղն առավոտյան նախատեսվող հարձակումը, ― հուզված ու ընդգծված լրջությամբ ասաց Գոմեսը։ ― Արթնացրու Teniente-Coronel֊ին, ի սեր աստծո։
 +
 +
Սպան նայեց նրան կանաչ ցելյուլոիդե հովարի տակ պատսպարված կիսախուփ աչքերով։
 +
 +
― Դուք բոլորդ էլ գժվել եք, ― ասաց նա։ ― Ես ոչ մի գեներալ Գոլց չգիտեմ, ոչ էլ որևէ հարձակման մասին տեղեկություն ունեմ։ Վերցրու սպորտսմենիդ ու վերադարձի՛ր գումարտակդ։
 +
 +
― Քեզ ասում եմ արթնացրու Teniente-Coronel֊ին, ― ասաց Գոմեսը և Անդրեսը տեսավ, որ նրա ատամները սեղմվեցին։
 +
 +
― Դե ռադ եղիր, ― ծույլ֊ծույլ ասաց սպան և երեսը շրջեց։
 +
 +
Գոմեսը պատյանից դուրս քաշեց իր ինը միլիմետրանոց ծանր «Ստար» ատրճանակն ու դեմ արեց սպայի ուսին։
 +
 +
― Արթնացրո՛ւ, ֆաշիստ պոռնկորդի՛, ― ասաց նա։ ― Արթնացրո՛ւ, թե չէ կսպանեմ։
 +
 +
― Հանգի՛ստ, ― ասաց սպան։ ― Շատ տաքարյուն եք սափրիչներդ։
 +
 +
Լուսամփոփի լույսի տակ Անդրեսը տեսավ Գոմեսի դեմքը, որը ատելությունից ձգվել ու ծռվել էր։ Բայց նա միայն «արթնացրու» էր ասում, ուրիշ ոչինչ չէր անում։
 +
 +
― Հանձնակատա՛ր, ― կանչեց սպան արհամարհալից ձայնով։
 +
 +
Դռան մեջ մի զինվոր երևաց, պատվի առավ ու դուրս գնաց։
 +
 +
― Այսօր նրա նշանածն է մոտը, ― ասաց սպան և նորից շարունակեց սեղանին դրված թերթը կարդալ։ ― Քեզ որ տեսնի, շատ կուրախանա, չկասկածես։
 +
 +
― Քեզպեսներն են, քեզպեսները, դուք ամեն ինչ անում եք, որպեսզի մենք պատերազմը տանուլ տանք, ― ասաց Գոմեսը շտաբի սպային։
 +
 +
Սպան ուշադրության չարժանացրեց նրա խոսքերը։ Շարունակեց կարդալ, հետո կարծես ինքն իրեն, ասաց․
 +
 +
― Ա՛յ, թե թերթ է, շատ հետաքրքիր է։
 +
 +
― Իսկ ինչո՞ւ El Debate չես կարդում։ Դա է ձեր թերթը, ― ասաց Գոմեսը՝ տալով պատերազմից առաջ Մադրիդում լույս տեսնող կաթոլիկական֊պահպանողական գլխավոր օրգանի անունը։
 +
 +
― Մի՛ մոռացիր, որ ես քեզանից բարձրաստիճան սպա եմ և իմ զեկուցագիրը կարող է ծանր նստել վրադ, ― ասաց սպան առանց հայացքը բարձրացնելու։ ― Ես երբեք El Debate չեմ կարդացել։ Սուտ մեղադրանքներդ պահիր քեզ։
 +
 +
― Չես կարդում։ Չէ՛։ Դու A. B. C․<ref>Միապետականների օրգանը</ref> ես կարդում, ― ասաց Գոմեսը։ ― Բանակում վխտում են տակավին քեզպեսները։ Պրոֆեսիոնալներ։ Մի կողմից տգետներ, մյուս կողմից ցինիկներ։ Մնացել ենք երկուսի արանքում։ Բայց մենք մերը կանենք։ Ում դաստիարակելու է կդաստիարակենք, ում չէ՝ կոչնչացնենք։
 +
 +
― «Կմաքրենք», երևի այս բառն էիր փնտրում, ― ասաց սպան՝ դեռևս չբարձրացնելով հայացքը։ ― Ահա, հաղորդագրություն քո փառահեղ ռուսների մաքրումների մասին։ Ավելի հիմնավոր են մաքրում, քան անգլիական աղը։
 +
 +
― Ինչ անուն ուզում ես տուր, ― բորբոքված ասաց Գոմեսը, ― ինչ անուն ուզում ես տուր, միայն թե քեզպեսները լիկվիդացվեն։
 +
 +
― Լիկվիդացնել, ― անպատկառորեն, կարծես ինքն իր հետ խոսլով, ասաց սպան։ ― Եվս մի բառ, որի մեջ ոչ մի կաստիլիական բան չկա։
 +
 +
― Ուրեմն գնդակահարել, ― ասաց Գոմեսը։ ― Սա կաստիլերեն է։ Սա հասկանալի՞ է։
 +
 +
― Այո՛, բարեկամ, բայց այդքան բարձր մի՛ խոսիր։ Բրիգադի շտաբում միայն Teniente-Coronel֊ը չէ, ուրիշ մարդիկ էլ կան քնած, բացի այդ, ձանձրացնում է ինձ քո այդ տաքարյուն֊տաքարյուն խոսելը։ Սրա համար է, որ միշտ ինքս եմ իմ երեսը ածիլել։ Չեմ սիրում, որ շատ են խոսում։
 +
 +
Գոմեսը նայեց Անդրեսին ու գլուխը թափ տվեց։ Կատաղությունից ու ատելությունից արտասվակալած աչքերը փայլում էին։ Բայց նա միայն գլուխը տարուբերեց և ոչինչ չասաց, ասելիքը ներս գցեց՝ պահելով ապագայի ինչ֊որ օրվա։ Այս մեկուկես տարվա ընթացքում նա Սիեռայում բարձրացել էր մինչև գումարտակի հրամանատարի պաշտոնին և շատ բան էր ներս գցել, և հիմա էլ, երբ փոխգնդապետը, հագին պիժամա, մտավ սենյակ, նա զգաստ կանգնեց ու պատվի առավ։
 +
 +
Փոխգնդապետ Միրանդան՝ կարճահասակ, գորշ դեմքով մի տղամարդ, որն ամբողջ կյանքն անցկացրել էր բանակում, Մադրիդում կորցրել էր կնոջ սերը, իսկ Մարոկկոյում ստամոքսի առողջությունը, հանրապետական էր դարձել, երբ համոզվել էր, որ ապահարզան չի կարող ստանալ (մարսողությունը վերականգնելու միջոց չկար), քաղաքացիական պատերազմն սկսել էր փոխգնդապետի աստիճանով։ Նա միայն մի ցանկություն ուներ՝ նույն աստիճանով էլ ավարտել պատերազմը։ Սիեռայի պաշտպանությունը հաջողությամբ էր գլուխ բերել և կուզենար, որ իրեն այդտեղ էլ թողնեին, եթե երբևիցե նորից հարկ լիներ պաշտպանվելու։ Պատերազմի ընթացքում շատ ավելի լավ էր զգում, հավանաբար այն պատճառով, որ մսեղենի գործածության հնարավորությունը պակասել էր, ուներ երկածխաթթվային սոդայի հսկայական մի պաշար, երեկոները վիսկի էր խմում, իսկ քսաներեքամյա սիրուհին, ինչպես բոլոր այն աղջիկները, որոնք անցյալ տարվա հուլիսից հետո miliciana էին դարձել, երեխա էր սպասում։ Փոխգնդապետը գլխով արեց պատվի առած Գոմեսին, մոտեցավ ու ձեռք տվեց։
 +
 +
― Ի՞նչն է բերել քեզ, Գոմես, ― հարցրեց նրան ու հետո դարձավ սեղանի առջև նստած սպային․ ― խնդրում եմ մի սիգարետ տաս, Պեպե՛։
 +
 +
Գոմեսը ցույց տվեց Անդրեսի փաստաթղթերն ու ծրարը։ Փոխգնդապետն արագ աչքի անցկացրեց Salvocomducto֊ն, նայեց Գոմեսին, գլխով արեց ու ժպտաց, հետո չթաքցված հետաքրքրասիրությամբ նայեց ծրարին, ցուցամատով շոշափեց կնիքը և թղթերը վերադարձրեց Անդրեսին։
 +
 +
― Ո՞նց է, դժվա՞ր է կյանքը սարերում, ― հարցրեց։
 +
 +
― Ոչ, իմ փոխդնդապետ, ― ասաց Անդրեսը։
 +
 +
― Ասե՞լ են քեզ, թե որ կետերին է ավելի մոտ գեներալ Գոլցի շտաբը։
 +
 +
― Նավասեռադային, իմ փոխգնդապետ, ― ասաց Անդրեսը։ ― Ingles֊ն ասաց, որ Նավասեռադայի մոտ է, ռազմաճակատի գծերից դենը, աջի վրա։
 +
 +
― Ի՞նչ Ingles, ― հանգիստ հարցրեց փոխգնդապետը։
 +
 +
― Ingles֊ը, որն եկել է մեզ մոտ որպես դինամիտավոր։
 +
 +
Փախգնդապետը գլխով արեց։ Եվս մի անբացտրելի, այս պատերազմին հատուկ տարօրինկություն՝ «Ingles֊ը, որն եկել է մեզ մոտ որպես դինամիտավոր»։
 +
 +
― Լավ կլինի ինքդ քո մոտոցիկլով տանես, Գոմես, ― ասաց փոխգնդապետը։ ― Մի ազդեցիկ Salvoconducto գրիր գեներալ Գոլցի Estado Mauor֊ի վրա, տուր ստորագրեմ, ― ասաց կանաչ ցելյուլոիդե հովարով սպային։ ― Լավ կլինի մեքենագրես, Պեպե։ Տվյալներն այստեղ կան, ― Անդրեսին նշան արեց, որ անցագիրը տա, ― և երկու տեղով կնքիր։ Այս գիշեր անհրաժեշտ է ազդեցիկ թուղթ ունենալ, ― ասաց Գոմեսին։ ― Եվ դա է ճիշտը։ Երբ հարձակում է նախապատրաստվում, պետք է զգույշ լինել։ Կաշխատեմ ինչքան հնարավոր է ազդեցիկ թուղթ տալ ձեզ։ ― Հետո դարձավ Անդրեսին և քնքշորեն ասաց․ ― Որևէ բան չէի՞ր ցանկանա։ Խմե՞լ, ուտե՞լ։
 +
 +
― Ոչ, իմ փոխգնդապետ, ― ասաց Անդրեսը։ ― Վերջին պահակակետում կոնյակ հյուրասիրեցին, եթե նորից խմեմ, վատ կզգամ։
 +
 +
― Այստեղ գալիս մեր դիրքերի մոտերքում տեղաշարժեր նկատեցի՞ր, ― սիրալիր հարցրեց փոխգնդապետը Անդրեսին։
 +
 +
― Սովորականի պես, իմ փոխգնդապետ։ Խաղաղ էր։ Խաղաղ։
 +
 +
― Ես քեզ երեք ամիս առաջ Սերսեդիլայում չե՞մ տեսել, ― հարցրեց փոխգնդապետը։
 +
 +
― Տեսել եք, իմ փոխգնդապետ։
 +
 +
― Այդպես էլ կարծում էի, փոխգնդապետը թփթփացրեց նրա ուսին։ ― Ծերունու հետ էիր, Անսելմոյի։ Նա ո՞նց է։
 +
 +
― Լավ է, իմ փոխգնդապետ, ― ասաց Անդրեսը։
 +
 +
― Բարի։ Ուրախ եմ, ― ասաց փոխգնդապետը։
 +
 +
Սպան ցույց տվեց մեքենագրածը, փոխգնդապետը կարդաց, ստորագրեց։
 +
 +
― Հիմա պետք է շտապենք, ― ասաց Գոմեսին ու Անդրեսին։ ― Մոտոցիկլի հետ զգույշ վարվեք, ― ասաց Գոմեսին։ ― Լապտերը միացրո՛ւ։ Մի մոտոցիկլից բան չի պատահի, բայց զգույշ քշիր։ Ողջյուններ հաղորդիր ընկեր գեներալ Գոլցին։ Ծանոթացել ենք Պեգերինոսի մարտերից հետո։ ― Սեղմեց երկուսի ձեռքն էլ։ ― Շապիկիդ գրպանը կոճկիր, ― ասաց։ ― Քամին կարող է թղթերդ թռցնել, մոտոցիկլով եք։
 +
 +
Նրանց դուրս գալուց հետո նա մոտեցավ պահարանին, վերցրեց բաժակն ու շիշը, վիսկի լցրեց, հետո հատակին դրված կավե կժից ջուր ավելացրեց և, պատից կախված մեծ քարտեզի առջև կանգնած ու կում֊կում վիսկի խմելով, սկսեց քննել Նավասեռադայի տակ նախապատրաստվող հարձակման հաջողության հնարավորությունները։
 +
 +
― Ուրախ եմ, որ ես չեմ այնտեղ, այլ Գոլցը, ― ասաց վերջապես սեղանի դիմաց նստած սպային։ Սպան չպատասխանեց, փոխգնդապետն հայացքը կտրեց քարտեզից, դարձավ սպային և տեսավ, որ նա գլուխը դրել է թևին ու քնել, մոտեցավ սեղանին, հեռախոսները աջ ու ձախ կողմից կպցրեց սպայի գլխին, հետո նորից վիսկի և ջուր լցրեց բաժակն ու կանգնեց քարտեզի դիմաց։
 +
 +
Անդրեսը նստել և ամուր կառչել էր բռնակից, մինչ Գոմեսը շարժիչն էր գործի դնում։ Աղմուկն ու լույսը ահա ճեղքեցին խավարը և մոտոցիկլը սլացավ բարդիներով եզերված գյուղի սև, մութ ճանապարհով, Անդրեսը գլուխը հակեց, որպեսզի պատսպարի քամուց, հետո, երբ իջան գետափ, սև խավարը մշուշվեց, դարձավ դեղնավուն, և նորից սև֊մութ, երբ ճանապարհը գնաց դեպի վեր։ Խաչմերուկի վրա մոտոցիկլի լապտերի լույսի տակ երևացին սարերից իջնող բեռնաթափված մեքենաները։
 +
 +
 +
==Գլուխ քառասունմեկերորդ==
 +
 +
Պաբլոն կանգնեցրեց ձին և մթության մեջ ցած իջավ, Ռոբերտ Ջորդանը լսեց թամբերի ճռռոցը, ձիերից իջնող մարդկանց ծանր շնչառությունը, լկամի զնգոց, երբ մի ձի գլուխը թափահարեց։ Ձիահոտ առավ, անլվա շորերով քնած֊վեր կացած նորեկների վրայից քրտնքի հոտ փչեց, քարայրում քնածներին փայտի ծխի հոտն էր ամուր կպել։ Պաբլոն կողքին էր, նրանից արույրի, թթված գինու հոտ էր փչում, այնպիսի զգացողություն էր, կարծես բերանիդ մի անկյունում սև մետաղադրամ լիներ։ Ռոբերտ Ջորդանը սիգարետը վառեց ու պահեց ափի մեջ, որպեսզի լույսը չնկատվի, հետո լսեց, որ Պաբլոն շատ ցածր ձայնով կնոջն ասում է․ «Պիլար, ես մինչև ձիերի ոտնակապերը գցեմ, դու նռնակի պարկն իջեցրու»։
 +
 +
― Ագուստինո, ― շշնջալով ասաց Ռոբերտ Ջորդանը, ― դու և Անսելմոն կամուրջ եք գալու, ինձ հետ։ Maquina֊ի սկավառակների պարկը վերցրե՞լ ես։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Ագուստինը։ ― Իհարկե։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը մոտեցավ Պիլարին, կինը ձիերից մեկի բեռներն էր իջեցնում Պրիմիտիվոյի օգնությամբ։
 +
 +
― Լսի՛ր, կի՛ն, ― ասաց ցածրաձայն։
 +
 +
― Ի՞նչ կա, ― խռպոտ ձայնով շշնջաց Պիլարը, ձիու փորատակի գոտին արձակելով։
 +
 +
― Հասկացա՞ր, որ պահակակետի վրա հարձակվելու եք միայն ռմբակոծությունն սկսվելուց հետո։
 +
 +
― Քանի՞ անգամ ես ասելու, ― ասաց Պիլարը։ ― Դառնում ես պառաված կնիկ։
 +
 +
― Ուզում եմ մի անգամ ևս ստուգել, հենց այդքան, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ժամապահներից ոչնչացնելուց հետո կգաք կամուրջ և կծածկեք ճանապարհի վերևի մասն ու իմ ձախ թևը։
 +
 +
― Դեռ այն ժամանակ, երբ առաջին անգամ բացատրեցիր, ես ամեն ինչ հասկացա, նույն բանը նորից մի՛ պատմիր, ― շշնջաց Պիլարը։ ― Գնա՛, գնա տես ինչ ես անում։
 +
 +
― Մինչև ռմբակոծությունը չսկսվի, ոչ մի շարժում, ոչ մի կրակոց, ոչ մի նռնակ, ― ցածրաձայն ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Դե էլ հոգի մի՛ ուտի, ― զայրացած շշնջաց Պիլարը։ ― Դեռ այնտեղ՝ Սորդոյի մոտ ես այդ բոլորը հասկացա։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը գնաց Պաբլոյի մոտ, որը ձիերի ոտնակապերն էր գցում։
 +
 +
― Միայն նրանց ոտներին կապ գցեցի, որոնք կարող են խրտնել, ― ասաց Պաբլոն։ ― Իսկ սրանց, հենց այնպես եմ կապել, մի թեթև քաշես՝ կարձակվեն։
 +
 +
― Լավ։
 +
 +
― Աղջկան ու գնչուին կասեմ, թե ոնց վարվեն, ― ասաց Պաբլոն։ Նրա բերած մարդիկ առանձնացած կանգնել էին խմբով ու հենվել կարաբիններին։
 +
 +
― Հասկացե՞լ ես ամեն ինչ, ― հարցրեց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Ինչո՞ւ չէ, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ոչնչացնել ժամապահներին։ Կտրել լարերը։ Վերադառնալ կամուրջ։ Կամուրջը ծածկել, մինչև որ պայթեցնես։
 +
 +
― Եվ ոչ մի բան չանել, մինչև ռմբակոծել չսկսեն։
 +
 +
― Ճիշտ է։
 +
 +
― Դե լավ, հաջողություն։
 +
 +
Պաբլոն ինչ֊որ բան մռթմռթաց։ Հետո ասաց․
 +
 +
― Դու մեզ այդ քո մեծ ու փոքր maquina֊ներով ծածկելո՞ւ ես, Ingles, երբ սկսենք նահանջել։
 +
 +
― De la primera, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ոնց որ պետք է։
 +
 +
― Ուրեմն, ― ասաց Պաբլոն։ ― Էլ ոչ մի բան։ Բայց շատ զգույշ պետք է լինես, Ingles: Եթե զգույշ չլինես, իմացի՛ր, դա բարդ բան է։
 +
 +
― Maquina֊ի ետևը ես եմ լինելու, անձամբ, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Իսկ դու դրա լեզուն լավ գիտե՞ս։ Որովհետև ես չեմ ուզում Ագուստինի գնդակից ընկնել, ինչքան էլ լավ մտադրությամբ նա այդ բանն անի։
 +
 +
― Ես դրա լեզուն շատ լավ գիտեմ։ Հավատա՛։ Իսկ եթե կրակողը Ագուստինը լինի, կհետևեմ, որ կրակը ձեր գլխավերևում պահի, բարձր, շատ բարձր։
 +
 +
― Որ այդպես է, էլ ոչինչ չունեմ, ― ասաց Պաբլոն։ Հետո ցածրաձայն ու որպես գաղտնիք՝ ավելացրեց։ ― Բայց ձիերն էլի քիչ են։
 +
 +
Շան որդի, մտածեց Ռոբերտ Ջորդանը։ Մի՞թե կարծում է, որ ես գլխի չեմ ընկել դեռևս առաջին իսկ րոպեից։
 +
 +
― Ես ոտով կգնամ, ― ասաց նա։ ― Ձիերի մասին դու հոգա։
 +
 +
― Չէ՛, քեզ համար ձի կլինի, Ingles, ― ցածրաձայն ասաց Պաբլոն։ ― Բոլորիս համար էլ ձի կլինի։
 +
 +
― Դա արդեն քո գործն է, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Ինձ կարող ես չհաշվել։ Նոր maquina֊յիդ փամփուշտները բավակա՞ն են։
 +
 +
― Այո, ― ասաց Պաբլոն։ Սպանված ձիերի մոտ եղածը լրիվ վերցրել եմ։ Չորս հատ եմ միայն կրակել, փորձելու համար։ Երեկ գիշեր եմ փորձել, սարերում։
 +
 +
― Դե՛, մենք գնացինք, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։ ― Քանի չի լուսացել, պետք է տեղ հասնենք ու դարան մտնենք։
 +
 +
― Բոլորս էլ գնանք արդեն, ― ասաց Պաբլոն։ ― Suerte,<ref>Հաջողություն եմ մաղթում (իսպ․):</ref> Ingles:
 +
 +
Տեսնես էլի ի՞նչ է ծրագրում պոռնկորդին, ասաց ինքն իրեն Ռոբերտ Ջորդանը։ Բայց վստահ եմ, դա է, իմ իմացածը։ Դե լավ, դա արդեն իր գործն է։ Փառք աստծո, որ այդ մարդկանց չեմ ճանաչում։
 +
 +
Նա մեկնեց ձեռքն ու ասաց․
 +
 +
― Suerte, Pablo, ― և նրանց ձեռքերը միացան ու սեղմվեցին խավարում։
 +
 +
Երբ Ռոբերտ Ջորդանը մեկնում էր ձեռքը, մտածում էր, որ այնպիսի զգացողություն է ունենալու, որպիսին ունենում է մարդ սողունի կամ կամ բորոտի ձեռք տալիս։ Նա չգիտեր, որ նույնն էլ Պաբլոն է զգում։ Բայց Պաբլոյի ձեռքը մթության մեջ այնպես ամուր ու անկեղծորեն սեղմեց իր ձեռքը, որ ինքը ևս նույնպիսի սեղմումով պատասխանեց նրան։ Նույնիսկ ինչ֊որ հաճելի զգացողություն ունեցավ այդ ձեռքսեղմումից, այդ առավոտվա ամենատարօրինակ զգացողությունը։ Հիմա մենք պիտի է դաշնակիցներ լինենք, մտածեց նա։ Դաշնակիցները միշտ իրար ձեռք են սեղմում։ Դեռ չեմ ասում, որ իրար պարգևատրում են, պաչպչվում, մտածեց նա։ Ուրախ եմ, որ ստիպված չեմ այդ բանն անելու։ Կարծում եմ, որ բոլոր դաշնակիցներն էլ այսպես են։ Նրանք միշտ էլ ատում են իրար au fond:<ref>Խորքում (ֆր․):</ref> Բայց այս Պաբլոն արտասովոր մարդ է։
 +
 +
― Suerte, Պաբլո՛, ― ասաց և ուժեղ սեղմեց այդ տարօրինակ, ամուր, խորհրդավոր ձեռքը։
 +
 +
― Ցավում եմ, որ իրերդ տարա, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ուղեղս մթագնել էր։
 +
 +
― Բայց դու բերեցիր այն, ինչի կարիքն ունեինք։
 +
 +
― Կամրջի հարցում հիմա քեզ հետ համաձայն եմ, Ingles, ― ասաց Պաբլոն։ ― Տեսնում եմ, որ հաջող է ավարտվելու։
 +
 +
― Այդ ի՞նչ եք անում։ Maricones եք դարձել, հա՞, ― ասաց հանկարծակի նրանց կողքին հայտնված Պիլարը։ ― Քեզ միայն դա էր պակաս, ― ասաց Պաբլոյին։ ― Գնանք, Ingles, վերջ տուր քո այդ «բարի ճանապարհներիդ», քանի դեռ մնացած դինամիտդ էլ չի գողացել։
 +
 +
― Դու ինձ չես հասկանում, կի՛ն, ― ասաց Պաբլոն։ ― Ingles֊ն ու ես իրար հասկանում ենք։
 +
 +
― Քեզ ոչ ոք չի հասկանում։ Ոչ աստված, ոչ նույնիսկ մայրդ, ― ասաց Պիլարը։ ― Ոչ էլ ես։ Գնանք, Ingles: Հրաժեշտ տուր խուզած գլխիկիդ ու գնանք։ Me cago en tu padre,<ref>Իսպանական հայհոյանք։</ref> բայց սկսում եմ մտածել, որ վախեցել ես ցուլի տեսքից։
 +
 +
― Քո մերը, ― ասաց Ռոբերտ Ջորդանը։
 +
 +
― Դու չունես, որ ես էլ ասեմ, ― ուրախ շշնջաց Պիլարը։ ― Դե գնանք, այնպես եմ ուզում այս գործը շուտ անել ու պրծնել։ Դու էլ գնա հասիր տղաներիդ, ― ասաց Պաբլոյին։ ― Ո՞վ իմանա, թե ինչքան ժամանակ դրանք իրենց որոշումի մեջ կմնան։ Դրանց մեջ մի երկուսը կան, որոնց հետ ես գործ չէի բռնի։ Գնա՛, վերցրո՛ւ ու գնա։
 +
 +
Ռոբերտ Ջորդանը ուսապարկը գցեց թիկունքին ու գնաց ձիերի կողմը՝ Մարիային գտնելու։
 +
 +
― Մնաս բարով, guapa, ― ասաց նա։ ― Շուտով կտեսնվենք։
 +
 +